Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 bắt nguồn từ “Hiến chương các nhà giáo”, văn kiện do Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục (viết tắt theo tiếng Pháp là FISE) thông qua năm 1957; từ năm 1958, ngày 20/11 được tổ chức ở Việt Nam như “Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo”, và năm 1982 được chính thức đặt tên là Ngày Nhà giáo Việt Nam.
Như vậy, 20/11 có hai lớp lịch sử: một lớp quốc tế (văn kiện về quyền và nghĩa vụ của nhà giáo) và một lớp Việt Nam (truyền thống tôn sư trọng đạo hàng nghìn năm). Bài này đi qua các mốc theo tư liệu của ngành giáo dục, so sánh với Ngày Nhà giáo Thế giới 5/10 của UNESCO và ngày tôn vinh thầy cô ở các nước khác, đồng thời nói rõ những điểm mà tư liệu phổ biến chưa giải thích được.
Hiến chương các nhà giáo là gì
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các tổ chức công đoàn giáo dục ở nhiều nước lập ra những liên hiệp quốc tế để bàn về điều kiện làm việc, quyền lợi và vị thế của người dạy học. FISE là một trong các tổ chức đó. Theo tư liệu của ngành giáo dục Việt Nam, Công đoàn Giáo dục Việt Nam trở thành thành viên của FISE từ đầu thập niên 1950.
Năm 1957, tại một hội nghị tổ chức ở Warszawa (Ba Lan), FISE thông qua bản “Hiến chương các nhà giáo”, đề cập tới quyền được đào tạo, quyền về điều kiện làm việc, lương bổng, tự do nghề nghiệp, và trách nhiệm của nhà giáo trong việc giáo dục thế hệ trẻ. Văn kiện này mang tính chất tuyên bố của một tổ chức nghề nghiệp, không phải điều ước có giá trị ràng buộc giữa các quốc gia.
Điều đáng chú ý là ý tưởng về một văn bản quốc tế xác định vị thế nhà giáo không dừng ở FISE. Năm 1966, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) cùng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thông qua “Khuyến nghị về vị thế của nhà giáo”, văn kiện có tầm ảnh hưởng rộng hơn nhiều và về sau trở thành cơ sở của Ngày Nhà giáo Thế giới.
Như vậy, khi nói về “nguồn gốc quốc tế” của ngày 20/11, cần nói đúng tên văn kiện và tổ chức: đó là Hiến chương của FISE năm 1957, không phải Khuyến nghị UNESCO – ILO năm 1966. Nhiều bài viết phổ thông gộp hai văn kiện làm một, khiến người đọc nhầm rằng 20/11 là một ngày do UNESCO đặt ra.
Các mốc hình thành ngày 20/11 ở Việt Nam
Các mốc dưới đây được nêu nhất quán trong tư liệu chính thức của ngành giáo dục và Công đoàn Giáo dục Việt Nam:
- Đầu thập niên 1950: Công đoàn Giáo dục Việt Nam gia nhập FISE.
- Năm 1957: FISE thông qua Hiến chương các nhà giáo tại hội nghị ở Warszawa.
- Ngày 20/11/1958: lần đầu tổ chức “Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo” ở Việt Nam, với các hoạt động tôn vinh và hội thảo trong ngành giáo dục.
- Các năm sau đó: ngày 20/11 được duy trì hằng năm trong ngành giáo dục, dần trở thành dịp học trò thăm thầy cô.
- Ngày 28/9/1982: Hội đồng Bộ trưởng ban hành quyết định lấy ngày 20/11 hằng năm làm Ngày Nhà giáo Việt Nam.
- Ngày 20/11/1982: Ngày Nhà giáo Việt Nam đầu tiên được tổ chức với tên gọi chính thức.
Một câu hỏi tư liệu phổ biến chưa trả lời rõ: vì sao chọn đúng ngày 20 tháng 11. Hiến chương được thông qua vào mùa hè năm 1957, không phải tháng 11. Các bài viết phổ thông thường lướt qua điểm này; nếu muốn trích dẫn lý do cụ thể, bạn nên tìm văn bản gốc của Công đoàn Giáo dục thời đó thay vì dựa vào bài trên mạng.
Lớp truyền thống: tôn sư trọng đạo trước khi có ngày 20/11
Ngày 20/11 là một ngày lễ hiện đại, nhưng nó bám rễ nhanh vì gặp một truyền thống rất lâu đời: tôn sư trọng đạo. Trong xã hội Nho giáo, người thầy đứng sau vua và trước cha trong thứ bậc “quân – sư – phụ”. Câu tục ngữ “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy” cho thấy việc thăm thầy dịp đầu năm đã là một phong tục trước khi có bất kỳ ngày lễ chính thức nào.
Lịch sử Việt Nam cũng lưu giữ hình ảnh những người thầy được kính trọng vì nhân cách hơn là chức vị. Chu Văn An, nhà giáo thời Trần thế kỷ 14, là ví dụ thường được nhắc: ông dạy học ở Thăng Long, từng dâng sớ xin chém những nịnh thần (thường được gọi là “Thất trảm sớ”), rồi về ở ẩn ở Chí Linh khi lời can không được nghe. Ông được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Phần lớn chi tiết về cuộc đời ông đến từ chính sử, riêng nội dung bản sớ thì không còn.
Ở làng xã, thầy đồ dạy chữ Nho được học trò và gia đình học trò biếu gạo, biếu tiền vào các dịp lễ Tết, không theo một ngày cố định. Ngày 20/11 vì vậy có thể xem là một hình thức hiện đại, thống nhất trên cả nước, của một phong tục vốn đã có.
Nghề dạy học ở Việt Nam qua các thời
Năm 1076, triều Lý lập Quốc Tử Giám ở Thăng Long, được coi là trường học cấp cao đầu tiên do nhà nước tổ chức ở Việt Nam, dạy con em hoàng tộc và quan lại, về sau mở rộng cho người học giỏi. Bên cạnh trường của nhà nước, phần lớn việc dạy học trong các thế kỷ trung đại do các thầy đồ ở làng đảm nhiệm: dạy chữ Hán, dạy kinh sách để học trò đi thi, nhận thù lao bằng thóc gạo và lễ vật của gia đình học trò.
Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, hệ thống giáo dục thay đổi lớn. Chữ Quốc ngữ được dùng rộng rãi hơn, các trường theo mô hình phương Tây được mở ở đô thị, và các kỳ thi Nho học chấm dứt (khoa thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ năm 1915, khoa thi Hội cuối cùng ở Huế năm 1919). Người thầy dần chuyển từ vị thế thầy đồ trong làng sang giáo viên làm việc trong hệ thống trường lớp có biên chế, lương bổng.
Chính sự chuyển đổi ấy làm những vấn đề như điều kiện làm việc, lương, đào tạo giáo viên trở thành câu hỏi của chính sách, và tạo nền cho việc tiếp nhận những văn kiện quốc tế như Hiến chương các nhà giáo về sau.
Ngày Nhà giáo ở một số nước
Nhiều nước có ngày tôn vinh nhà giáo riêng, thường gắn với một nhân vật hoặc sự kiện trong lịch sử giáo dục nước đó. Một số ví dụ:
| Nước / tổ chức | Ngày | Gắn với |
|---|---|---|
| Việt Nam | 20/11 | Hiến chương các nhà giáo của FISE (1957); chính thức từ năm 1982 |
| UNESCO (Ngày Nhà giáo Thế giới) | 5/10 | Ngày thông qua Khuyến nghị UNESCO – ILO về vị thế nhà giáo năm 1966; được tổ chức từ năm 1994 |
| Trung Quốc | 10/9 | Được quy định từ năm 1985 |
| Ấn Độ | 5/9 | Ngày sinh của nhà triết học, nhà giáo Sarvepalli Radhakrishnan |
| Hàn Quốc | 15/5 | Ngày sinh của vua Sejong, người cho tạo bảng chữ Hangul |
| Mỹ | Một tuần đầu tháng 5 | Tuần lễ tri ân giáo viên, ngày thứ Ba trong tuần là ngày Nhà giáo quốc gia |
Bảng cho thấy mỗi nước chọn ngày theo câu chuyện riêng. Việt Nam là một trong số ít nước chọn ngày gắn với một văn kiện quốc tế về quyền nhà giáo, thay vì ngày sinh của một danh nhân.
Ngày Nhà giáo Thế giới 5/10 khác 20/11 thế nào
Hai ngày dễ bị nhầm vì cùng tôn vinh nhà giáo và đều có gốc từ văn kiện quốc tế. Khác biệt nằm ở nguồn gốc và phạm vi. Ngày 20/11 bắt nguồn từ văn kiện của FISE, một liên hiệp công đoàn, và là ngày lễ quốc gia của Việt Nam. Ngày 5/10 bắt nguồn từ Khuyến nghị năm 1966 của UNESCO và ILO, hai tổ chức thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc, và được UNESCO phát động từ năm 1994 như ngày quốc tế.
Về nội dung, Khuyến nghị 1966 là văn bản chi tiết về đào tạo giáo viên, tuyển dụng, điều kiện làm việc, lương, quyền tham gia xây dựng chính sách giáo dục. Năm 1997, UNESCO bổ sung một khuyến nghị riêng về giảng viên đại học. Ngày 5/10 hằng năm thường có chủ đề cụ thể về những vấn đề của nghề dạy học trên thế giới, như thiếu giáo viên hay điều kiện làm việc.
Ở Việt Nam, ngày 5/10 được biết đến trong ngành giáo dục nhưng ít được đánh dấu trong đời sống thường ngày, vì 20/11 đã giữ vai trò đó từ lâu. Biết cả hai giúp bạn hiểu rằng việc tôn vinh nhà giáo vừa là phong tục văn hoá, vừa là một phần của cuộc thảo luận quốc tế về vị thế nghề dạy học.
Một cách nhớ đơn giản: 5/10 là ngày của nghề dạy học trên toàn thế giới, nhấn vào chính sách; 20/11 là ngày của thầy cô Việt Nam, nhấn vào lòng biết ơn của học trò. Hai ngày bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.
20/11 hôm nay: phong tục mới và những tranh luận
Trong vài thập kỷ, ngày 20/11 đã hình thành những phong tục riêng: học sinh làm báo tường, tập văn nghệ, tặng hoa và thiệp cho thầy cô; học trò cũ về thăm trường; các trường tổ chức lễ kỷ niệm. Hoa cẩm chướng, hoa hồng và các bó hoa tươi là món quà phổ biến, và mùa 20/11 cũng là mùa bận rộn của các tiệm hoa.
Cùng với đó là những tranh luận xã hội về quà cáp: khi nào món quà là tri ân, khi nào trở thành gánh nặng cho phụ huynh hay áp lực cho giáo viên. Các quy định của ngành giáo dục về văn hoá ứng xử trong trường học cũng đề cập tới việc tặng quà. Đây là phần đời sống đương đại của ngày lễ, cho thấy một ngày lễ không chỉ là di sản mà còn là nơi xã hội thương lượng các chuẩn mực.
Về mặt lịch sử, điều đáng nhớ là ngày 20/11 ra đời không phải để tặng quà, mà để nhắc tới quyền và trách nhiệm của nghề dạy học. Nhìn lại nguồn gốc giúp hiểu vì sao nhiều nhà giáo coi những cuộc thăm hỏi, những lời cảm ơn chân thành có giá trị hơn mọi món quà.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Nhà giáo Việt Nam có từ năm nào?
Ngày 20/11 được tổ chức ở Việt Nam từ năm 1958 với tên “Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo”. Ngày 28/9/1982, Hội đồng Bộ trưởng quyết định lấy ngày 20/11 hằng năm làm Ngày Nhà giáo Việt Nam, và lễ đầu tiên với tên gọi này diễn ra ngày 20/11/1982.
FISE là tổ chức gì?
FISE là tên viết tắt tiếng Pháp của Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục, một tổ chức quốc tế tập hợp các công đoàn ngành giáo dục ở nhiều nước sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Năm 1957, FISE thông qua Hiến chương các nhà giáo tại Warszawa.
Vì sao chọn ngày 20 tháng 11?
Các tư liệu phổ biến không giải thích rõ lý do chọn đúng ngày 20/11, vì Hiến chương được thông qua vào mùa hè năm 1957. Muốn biết chính xác cần tìm văn bản gốc của Công đoàn Giáo dục Việt Nam thời đó, thay vì dựa vào các bài viết trên mạng.
Ngày Nhà giáo Thế giới là ngày nào?
Ngày Nhà giáo Thế giới là 5/10, do UNESCO phát động từ năm 1994, kỷ niệm ngày thông qua Khuyến nghị về vị thế của nhà giáo của UNESCO và Tổ chức Lao động Quốc tế ngày 5/10/1966. Đây là ngày khác với 20/11 của Việt Nam.
Câu “Mồng ba Tết thầy” có ý nghĩa gì?
Câu tục ngữ “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy” cho thấy từ xưa người Việt đã có phong tục thăm thầy dịp đầu năm. Đây là biểu hiện của truyền thống tôn sư trọng đạo, có trước ngày 20/11 rất lâu.
Ngày 20/11 có phải ngày nghỉ lễ không?
Ngày 20/11 không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ chung của người lao động theo luật. Các trường học thường tổ chức lễ kỷ niệm, và việc học sinh nghỉ học hay không tuỳ theo kế hoạch của từng trường, từng địa phương.