Ludwig van Beethoven (1770–1827) là nhà soạn nhạc và nghệ sĩ dương cầm người Đức, sống phần lớn đời ở Vienna, người nối giai đoạn cổ điển của Haydn, Mozart với âm nhạc lãng mạn thế kỷ 19. Ông bắt đầu mất thính lực từ khoảng tuổi 27–28 và gần như điếc hẳn trong mười năm cuối đời, nhưng vẫn viết những tác phẩm lớn nhất, trong đó có Giao hưởng số 9 và các tứ tấu đàn dây cuối cùng.
Chính câu chuyện "nhạc sĩ điếc" khiến cuộc đời Beethoven bị phủ nhiều lớp giai thoại: ông cưa chân đàn để cảm rung, Für Elise viết cho người yêu tên Elise, sonata "Ánh trăng" do ông đặt tên… Bài này đi theo mốc thời gian, đặt các tác phẩm vào bối cảnh, rồi tách từng giai thoại khỏi những gì thư từ, sổ ghi chép và các nghiên cứu gần đây thực sự cho thấy.
Tuổi thơ ở Bonn: một tài năng bị cha thúc ép
Beethoven được rửa tội ở Bonn ngày 17 tháng 12 năm 1770; ngày sinh chính xác không được ghi lại, nhiều khả năng là một hoặc hai ngày trước đó. Ông nội, cũng tên Ludwig, là nhạc trưởng của triều đình Tuyển hầu tước xứ Köln; cha, Johann, là ca sĩ trong dàn nhạc triều đình, nghiện rượu và nóng tính. Johann muốn biến con thành một "thần đồng" như Mozart, từng khai giảm tuổi của cậu khi cho biểu diễn.
Người thầy quan trọng đầu tiên là Christian Gottlob Neefe, nhạc sĩ triều đình, dạy cậu đàn phím và giới thiệu tập "Bình quân luật" của Bach. Năm 1787, Beethoven tới Vienna lần đầu, có thể với ý định học Mozart, nhưng chỉ ở vài tuần vì mẹ ốm nặng; bà mất tháng 7 năm đó. Việc ông có thật gặp Mozart hay không là câu hỏi các nhà nghiên cứu vẫn chưa trả lời chắc.
Sau khi mẹ mất và cha sa sút, Beethoven ở tuổi thiếu niên phải gánh việc nuôi hai em trai, một phần lương của cha được chuyển sang cho ông. Trải nghiệm này giải thích phần nào tính độc lập, nghi ngại quyền uy và sự gắn bó căng thẳng với gia đình trong suốt cuộc đời ông về sau.
Dòng thời gian cuộc đời Beethoven
Các mốc chính, theo năm sáng tác hoặc ra mắt tác phẩm được giới nghiên cứu chấp nhận.
- 12/1770 — rửa tội ở Bonn.
- 1787 — chuyến đi ngắn tới Vienna; mẹ mất.
- 1792 — chuyển hẳn tới Vienna, học Haydn, sau đó học thêm Johann Albrechtsberger và Antonio Salieri.
- 1795 — xuất bản bộ ba tam tấu dương cầm, Opus 1.
- Khoảng 1798 — bắt đầu nhận thấy thính lực suy giảm.
- 10/1802 — viết Di chúc Heiligenstadt, văn bản chỉ được tìm thấy sau khi ông mất.
- 1803–1804 — Giao hưởng số 3 "Eroica".
- 1805 — vở opera duy nhất, Fidelio, ra mắt (bản sửa cuối cùng năm 1814).
- 22/12/1808 — buổi hoà nhạc dài ở Vienna ra mắt cả Giao hưởng số 5 và số 6.
- 1809 — ba nhà bảo trợ quý tộc cam kết trả niên kim để ông ở lại Vienna.
- 7/1812 — viết bức thư gửi "Người yêu bất tử", không gửi đi, danh tính người nhận chưa xác định.
- 1815–1820 — tranh chấp quyền giám hộ cháu trai Karl sau khi em trai Kaspar Karl mất.
- Khoảng 1818 — bắt đầu dùng "sổ trò chuyện", người khác viết câu hỏi để ông đọc.
- 7/5/1824 — Giao hưởng số 9 ra mắt ở Vienna.
- 1825–1826 — các tứ tấu đàn dây cuối cùng.
- 26/3/1827 — mất ở Vienna, 56 tuổi.
Bệnh điếc và Di chúc Heiligenstadt
Khoảng năm 1798, Beethoven bắt đầu nghe ù tai và khó nghe âm cao. Năm 1801, ông viết cho bạn là Franz Wegeler rằng mình đã gần ba năm nghe kém, phải tránh nơi đông người vì sợ người khác phát hiện. Thính lực giảm dần chứ không mất đột ngột: ông vẫn biểu diễn và chỉ huy trong nhiều năm, rồi phải bỏ biểu diễn công khai khoảng giữa thập niên 1810.
Mùa thu năm 1802, ở làng Heiligenstadt ngoại ô Vienna nơi bác sĩ khuyên ông nghỉ dưỡng, Beethoven viết một bức thư gửi hai em trai. Ông kể nỗi tuyệt vọng vì bệnh, thừa nhận từng nghĩ tới chuyện kết liễu đời mình, nhưng nói rằng chính nghệ thuật đã giữ ông lại vì ông chưa thể ra đi trước khi làm xong những gì cảm thấy mình phải làm. Văn bản này không bao giờ được gửi; nó được tìm thấy trong giấy tờ của ông sau khi ông mất.
Nguyên nhân bệnh điếc đến nay vẫn chưa rõ. Các giả thuyết từng được đưa ra gồm xơ cứng tai, bệnh tự miễn, nhiễm độc chì, hậu quả của sốt phát ban. Một nghiên cứu phân tích ADN từ các lọn tóc được xác thực, công bố năm 2023, cho thấy ông mang yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ bệnh gan và đã nhiễm virus viêm gan B vào những năm cuối đời, nhưng không tìm được nguyên nhân di truyền của bệnh điếc. Nghiên cứu này cũng chỉ ra lọn tóc từng được dùng để lập luận về nhiễm độc chì thực ra là của một người khác.
Âm nhạc: từ người kế thừa cổ điển tới người mở đường
Các nhà nghiên cứu thường chia sự nghiệp Beethoven thành ba giai đoạn. Cách chia này là quy ước về sau, không phải do ông đặt ra, và ranh giới giữa các giai đoạn không sắc nét, nhưng nó giúp người nghe định hướng.
Giai đoạn đầu, khoảng đến năm 1802, ông viết trong khuôn khổ cổ điển mà Haydn và Mozart đã định hình: sonata dương cầm, tam tấu, hai giao hưởng đầu. Giai đoạn giữa mở ra với Giao hưởng số 3, dài hơn và kịch tính hơn mọi giao hưởng trước đó; tiếp theo là Giao hưởng số 5, số 6, bản concerto dương cầm số 5, opera Fidelio. Đây là thời kỳ hình thành hình ảnh "anh hùng" gắn với âm nhạc Beethoven.
Giai đoạn cuối, từ khoảng 1815, khi ông gần như điếc hẳn, gồm các sonata dương cầm cuối, Missa Solemnis, Giao hưởng số 9 và các tứ tấu đàn dây cuối. Giao hưởng số 9 là giao hưởng lớn đầu tiên đưa giọng hát và hợp xướng vào chương cuối, với lời từ bài thơ "Gửi niềm vui" của Friedrich Schiller. Các tứ tấu cuối khiến người đương thời bối rối, ngày nay được nhiều nhạc sĩ coi là phần sâu sắc nhất trong di sản của ông. Ông cũng thay đổi vị thế người soạn nhạc: sống nhờ xuất bản, biểu diễn và bảo trợ tự nguyện, chứ không làm người hầu trong một triều đình như thế hệ trước.
Nhà soạn nhạc sống bằng gì: bảo trợ, xuất bản và niên kim 1809
Một lý do Beethoven được coi là bước ngoặt nằm ở cách ông kiếm sống. Haydn phục vụ gia đình hoàng thân Esterházy hàng chục năm với tư cách nhạc trưởng có hợp đồng, mặc đồng phục như gia nhân. Beethoven ở Vienna chưa bao giờ giữ một chức vụ cố định: thu nhập của ông đến từ biểu diễn, dạy học trò quý tộc, tiền đề tặng tác phẩm, tiền nhà xuất bản trả cho bản nhạc, và các buổi hoà nhạc do ông tự tổ chức để lấy doanh thu.
Năm 1808, ông nhận lời mời làm nhạc trưởng cho Jérôme Bonaparte, em trai Napoleon, lúc đó là vua xứ Westphalia ở Kassel. Để giữ ông ở lại, đầu năm 1809 ba nhà bảo trợ — Đại công tước Rudolph, Hoàng thân Lobkowitz và Hoàng thân Kinsky — ký cam kết trả ông một khoản niên kim hằng năm mà không đòi hỏi phục vụ cụ thể nào. Thoả thuận này hiếm có thời đó.
Thực tế không êm đẹp như trên giấy. Khủng hoảng tài chính của Áo năm 1811 làm đồng tiền mất giá mạnh; Kinsky chết vì tai nạn ngã ngựa năm 1812, Lobkowitz lâm vào khó khăn tài chính, và Beethoven phải theo đuổi các vụ kiện để được trả đủ. Thư từ của ông với nhà xuất bản cho thấy một người mặc cả cứng rắn, đôi khi bán cùng một tác phẩm cho nhiều nơi — mặt ít được kể trong hình ảnh nghệ sĩ thuần tuý.
Giai thoại và sự thật
Nhiều câu chuyện về Beethoven đến từ người viết tiểu sử đầu tiên Anton Schindler, người về sau bị phát hiện đã tự viết thêm nhiều mục giả vào sổ trò chuyện của ông.
| Giai thoại | Điều có căn cứ |
|---|---|
| Beethoven xoá lời đề tặng Giao hưởng số 3 cho Napoleon khi nghe tin ông xưng đế | Có căn cứ khá tốt: học trò Ferdinand Ries kể lại, và trên bản chép tay còn lưu, dòng chữ có tên Bonaparte bị cào mạnh tới rách giấy. |
| Ông cưa chân đàn dương cầm để cảm nhận rung động | Không có nguồn đáng tin. Người cùng thời ghi ông dùng các ống nghe bằng kim loại; chuyện ngậm thanh gỗ chạm vào đàn được kể lại nhưng thiếu bằng chứng trực tiếp. |
| Sonata "Ánh trăng" do ông đặt tên | Không. Tên gọi xuất phát từ nhận xét của nhà phê bình Ludwig Rellstab sau khi Beethoven mất. Ông chỉ ghi "Sonata quasi una fantasia". |
| Für Elise viết cho một người phụ nữ tên Elise | Bản viết tay gốc đã mất. Một giả thuyết phổ biến cho rằng tên đúng là Therese (Therese Malfatti) và người công bố đã đọc nhầm; các giả thuyết khác chỉ những người khác. Chưa có kết luận. |
| Khi ra mắt Giao hưởng số 9, ca sĩ phải xoay ông lại để thấy khán giả vỗ tay | Được kể bởi người có mặt và lặp lại trong nhiều nguồn, chi tiết khác nhau giữa các lời kể; nhiều khả năng có thật ở dạng nào đó. |
| "Người yêu bất tử" là Josephine Brunsvik hoặc Antonie Brentano | Đây là hai ứng viên được bàn nhiều nhất; chưa có bằng chứng quyết định cho ai. |
Những năm cuối và di sản
Mười năm cuối đời, Beethoven sống ngày càng cô lập. Cuộc tranh chấp kéo dài để giành quyền nuôi cháu Karl với mẹ cậu bé làm ông kiệt sức và khiến chính Karl khủng hoảng; năm 1826 cậu tìm cách tự sát nhưng không chết. Sức khoẻ của Beethoven suy sụp vì bệnh gan và các bệnh khác; ông mất ngày 26 tháng 3 năm 1827. Đám tang ở Vienna thu hút rất đông người, với số liệu ước tính trong các nguồn từ hàng nghìn tới khoảng hai mươi nghìn người.
Di sản của ông vượt khỏi bản thân các tác phẩm. Hình ảnh người nghệ sĩ độc lập, chống chọi với số phận và viết cho tương lai — dù một phần là sản phẩm của thế kỷ 19 lãng mạn hoá — đã định hình cách phương Tây nghĩ về thiên tài sáng tạo. Giao hưởng số 9 được dùng trong nhiều dịp quốc tế; giai điệu "Gửi niềm vui" trở thành bài ca chính thức của Hội đồng châu Âu từ năm 1972.
Với người nghe, cách tiếp cận dễ nhất là đi từ các tác phẩm giai đoạn giữa — Giao hưởng số 5, số 6, concerto dương cầm số 5 — rồi mới tới các sonata và tứ tấu cuối. Và khi đọc một giai thoại về ông, hãy hỏi: chuyện này có trong thư của chính Beethoven, lời kể của người có mặt, hay chỉ trong một cuốn sách viết vài chục năm sau?
Câu hỏi thường gặp
Beethoven có hoàn toàn điếc khi viết Giao hưởng số 9 không?
Vào những năm 1822–1824, khi viết Giao hưởng số 9, Beethoven đã gần như không nghe được lời nói và giao tiếp chủ yếu qua sổ trò chuyện. Mức độ còn nghe được âm nhạc tới đâu thì không chắc, nhưng ông soạn nhạc chủ yếu bằng thính giác bên trong, điều nhiều nhạc sĩ được đào tạo bài bản có thể làm.
Beethoven có lập gia đình không?
Không. Ông nhiều lần có tình cảm với các phụ nữ, thường thuộc tầng lớp quý tộc, và có lần nghĩ tới hôn nhân, nhưng chưa bao giờ kết hôn. Bức thư gửi Người yêu bất tử năm 1812 là dấu vết rõ nhất của một mối quan hệ sâu sắc mà danh tính người phụ nữ vẫn còn là câu hỏi.
Beethoven viết bao nhiêu giao hưởng?
Beethoven hoàn thành chín giao hưởng. Ông để lại một số phác thảo cho bản thứ mười, và đã có những nỗ lực dựng lại từ phác thảo, nhưng những bản đó là công trình của người đời sau, không phải tác phẩm hoàn chỉnh của ông.
Beethoven có phải học trò của Mozart không?
Không có bằng chứng ông từng học Mozart. Chuyến đi Vienna năm 1787 rất ngắn; câu chuyện Mozart nghe ông chơi và tiên đoán tài năng của ông xuất hiện muộn và không được kiểm chứng. Thầy chính của ông ở Vienna là Haydn.
Beethoven mất vì bệnh gì?
Khám nghiệm cho thấy gan bị tổn thương nặng, phù hợp với xơ gan. Phân tích ADN năm 2023 gợi ý các yếu tố di truyền, nhiễm viêm gan B và việc uống rượu cùng góp phần. Nhiều bệnh lý khác của ông, như rối loạn tiêu hoá kéo dài, chưa có lời giải chắc chắn.
Bảo tàng Beethoven ở đâu?
Ngôi nhà nơi ông sinh ra ở Bonn hiện là Beethoven-Haus, vừa là bảo tàng vừa là trung tâm nghiên cứu lưu giữ nhiều bản thảo. Ở Vienna có nhiều căn nhà ông từng ở được mở cửa cho khách, trong đó có ngôi nhà ở Heiligenstadt gắn với bản di chúc năm 1802.