Lễ Tạ ơn (Thanksgiving) là ngày lễ quốc gia của Mỹ, tổ chức vào thứ Năm thứ tư của tháng 11; ở Canada, lễ diễn ra vào thứ Hai thứ hai của tháng 10. Ở Mỹ, ngày lễ thường được gắn với bữa tiệc mùa thu năm 1621 giữa những người định cư Anh ở Plymouth và người Wampanoag bản địa, nhưng ngày lễ quốc gia chỉ chính thức có từ năm 1863, và ngày cố định như hiện nay chỉ từ năm 1941.
Như nhiều ngày lễ khác, Lễ Tạ ơn có một câu chuyện phổ biến được kể trong trường học, và một lịch sử phức tạp hơn được các sử gia ghi lại. Bài này tách hai lớp đó, giải thích vì sao Canada đón lễ sớm hơn, và nêu những cách nhìn khác nhau về ý nghĩa của ngày này, kể cả từ phía các cộng đồng người bản địa Mỹ.
Bữa tiệc năm 1621 theo sử liệu
Những người định cư tới Plymouth (nay thuộc bang Massachusetts) trên tàu Mayflower cuối năm 1620. Mùa đông đầu tiên rất khắc nghiệt, khoảng một nửa số người không qua khỏi. Mùa xuân năm 1621, họ được người Wampanoag giúp đỡ, trong đó có Tisquantum (thường gọi là Squanto), người biết tiếng Anh, hướng dẫn cách trồng ngô và đánh bắt trong vùng.
Nguồn mô tả trực tiếp về bữa tiệc mùa thu năm 1621 rất ít, chủ yếu là một bức thư của Edward Winslow, một trong những người định cư, viết tháng 12 năm 1621 và in ở London năm 1622. Thư kể rằng sau vụ thu hoạch, người định cư tổ chức vui mừng, có săn chim, và khoảng chín mươi người Wampanoag cùng thủ lĩnh Massasoit tới, ở lại ba ngày, mang theo năm con nai. Bức thư không dùng chữ “thanksgiving” cho sự kiện này.
Một nguồn khác là bộ sử của William Bradford, thống đốc Plymouth, viết về sau, có nhắc tới việc săn gà tây hoang vào mùa thu năm đó. Như vậy, chi tiết gà tây có cơ sở, nhưng thực đơn đầy đủ như ngày nay — bí ngô nướng bánh, khoai tây nghiền, nước sốt nam việt quất — là sản phẩm của nhiều thế kỷ sau.
Vì nguồn ít như vậy, mọi mô tả chi tiết về bữa tiệc — ai ngồi đâu, ăn món gì, không khí ra sao — phần lớn là tái dựng của đời sau. Các nhà sử học ở Plymouth ngày nay thường nhấn mạnh rằng sự kiện năm 1621 nên được hiểu trong bối cảnh một liên minh chính trị mới hình thành giữa hai cộng đồng, mỗi bên có lợi ích riêng, chứ không chỉ là một bữa ăn thân mật.
Những điều câu chuyện phổ biến hay nói sai
“Lễ Tạ ơn đầu tiên” năm 1621. Với những người định cư thời đó, “ngày tạ ơn” là một ngày cầu nguyện, thường có nhịn ăn, chứ không phải ngày tiệc tùng. Bữa tiệc năm 1621 là lễ mừng mùa, chỉ về sau mới được gọi là “Lễ Tạ ơn đầu tiên”, chủ yếu từ thế kỷ 19.
Những cuộc tạ ơn khác còn sớm hơn. Các nhà sử học nhắc tới những lễ tạ ơn sớm hơn ở Bắc Mỹ, như của người Tây Ban Nha ở Florida thế kỷ 16 hay của những người định cư Anh ở Virginia năm 1619. Danh hiệu “đầu tiên” vì vậy phụ thuộc vào định nghĩa.
Quan hệ luôn hoà thuận. Liên minh giữa người định cư và người Wampanoag năm 1621 có thật, nhưng quan hệ về sau xấu đi nhiều, dẫn tới xung đột lớn vào thập niên 1670. Kể chuyện bữa tiệc mà bỏ qua phần sau là kể một nửa lịch sử.
Mũ có khoá, áo đen. Hình ảnh người định cư mặc toàn đồ đen, đội mũ có khoá bạc là quy ước của tranh vẽ thế kỷ 19. Theo các ghi chép về đồ dùng, họ mặc nhiều màu hơn thế.
Từ lễ địa phương tới ngày lễ quốc gia
Lễ Tạ ơn trở thành ngày lễ quốc gia qua một quá trình kéo dài hơn hai thế kỷ:
- Thế kỷ 17–18: các thuộc địa, rồi các bang ở New England tổ chức ngày tạ ơn theo tuyên bố của thống đốc, vào những ngày khác nhau.
- Năm 1789: Tổng thống George Washington tuyên bố một ngày tạ ơn toàn quốc vào ngày 26 tháng 11, nhưng chưa thành lệ hằng năm.
- Khoảng 1846–1863: nhà văn, biên tập viên tạp chí Sarah Josepha Hale vận động suốt nhiều năm, viết thư cho nhiều đời tổng thống, đề nghị một ngày tạ ơn quốc gia thống nhất.
- Năm 1863: trong thời Nội chiến, Tổng thống Abraham Lincoln ra tuyên bố lấy thứ Năm cuối cùng của tháng 11 làm ngày tạ ơn toàn quốc. Từ đây lễ được tổ chức hằng năm.
- Năm 1939: Tổng thống Franklin D. Roosevelt dời lễ sớm một tuần để kéo dài mùa mua sắm cuối năm trong bối cảnh kinh tế khó khăn, gây tranh cãi; một số bang không theo.
- Năm 1941: Quốc hội Mỹ thông qua luật ấn định lễ vào thứ Năm thứ tư của tháng 11, áp dụng từ năm 1942.
Mốc năm 1941 giải thích vì sao Lễ Tạ ơn ở Mỹ không có ngày dương lịch cố định: nó rơi vào khoảng từ 22 tới 28 tháng 11 tuỳ năm.
Gốc châu Âu: lễ mừng mùa và ngày tạ ơn
Những người định cư tới Plymouth mang theo hai truyền thống từ châu Âu. Truyền thống thứ nhất là lễ mừng mùa, rất phổ biến ở nông thôn nước Anh và nhiều nước châu Âu: khi bó lúa cuối cùng được gặt, dân làng ăn uống, ca hát, có nơi gọi là “harvest home”. Đây là lễ hội dân gian, không gắn với một ngày cố định, phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch từng năm.
Truyền thống thứ hai là những ngày tạ ơn hoặc nhịn ăn do cộng đồng hay chính quyền tuyên bố khi có sự kiện đặc biệt: được mùa, thoát dịch bệnh, thắng trận, hoặc ngược lại là gặp tai hoạ. Sau cuộc Cải cách ở Anh thế kỷ 16, một số nhóm như những người định cư Plymouth muốn giảm bớt các ngày lễ cố định trong lịch và thay bằng những ngày tạ ơn, nhịn ăn được tuyên bố theo hoàn cảnh.
Hiểu hai gốc này giúp giải thích vì sao bữa tiệc năm 1621 vừa giống lễ mừng mùa, vừa được thế hệ sau gọi là “tạ ơn”. Nó cũng giải thích vì sao trong suốt thế kỷ 17–18, các thuộc địa ở New England tuyên bố ngày tạ ơn mỗi năm một khác, trước khi lễ được chuẩn hoá thành ngày cố định.
Lễ Tạ ơn ở Canada: lịch sử riêng, ngày riêng
Canada có Lễ Tạ ơn riêng với lịch sử không phụ thuộc vào câu chuyện Plymouth. Người Canada thường nhắc tới cuộc tạ ơn của nhà thám hiểm Martin Frobisher năm 1578 ở vùng Bắc Cực, khi đoàn của ông cảm tạ vì sống sót sau hành trình, như một trong những mốc sớm. Truyền thống mừng mùa của người định cư Pháp ở New France và của những người trung thành với Anh di cư lên phía bắc sau Cách mạng Mỹ cũng góp phần.
Lễ Tạ ơn được tổ chức toàn quốc ở Canada từ năm 1879, ngày tháng thay đổi qua nhiều năm. Từ năm 1957, lễ được cố định vào thứ Hai thứ hai của tháng 10. Lý do thường được nêu là mùa thu hoạch ở Canada kết thúc sớm hơn do khí hậu lạnh hơn, nên lễ mừng mùa cũng sớm hơn.
So sánh hai nước cho thấy một điểm thú vị: cùng tên gọi, cùng tinh thần mừng mùa và sum họp gia đình, nhưng mỗi nước gắn ngày lễ với câu chuyện lập quốc của riêng mình. Đây là chuyện thường gặp với các ngày lễ: chúng không chỉ đánh dấu thời gian mà còn kể một câu chuyện về bản sắc.
Ở Canada, Lễ Tạ ơn là ngày nghỉ chính thức ở phần lớn các tỉnh, với bữa tối gia đình gà tây và bánh bí ngô gần giống Mỹ, nhưng không có quy mô đi lại và mua sắm lớn như bên kia biên giới. Nhiều gia đình Canada ăn bữa tiệc vào Chủ nhật hoặc thứ Hai của cuối tuần dài, tuỳ thói quen.
Một ngày lễ, nhiều cách nhìn
Từ năm 1970, một số tổ chức người bản địa ở New England tổ chức “Ngày Tưởng niệm Quốc gia” vào đúng ngày Lễ Tạ ơn tại Plymouth, nhắc tới những mất mát mà các cộng đồng bản địa phải chịu sau khi người châu Âu tới. Với họ, câu chuyện bữa tiệc hoà thuận năm 1621 che khuất một lịch sử dài hơn và đau đớn hơn.
Các trường học và bảo tàng ở Mỹ ngày càng giới thiệu cả hai cách nhìn. Ví dụ, bảo tàng tái hiện làng định cư Plymouth đã đưa vào phần trình bày về đời sống người Wampanoag do chính người Wampanoag thực hiện. Cách làm này không phủ nhận ý nghĩa sum họp gia đình của ngày lễ, mà bổ sung bối cảnh lịch sử để người tham dự hiểu đầy đủ hơn.
Với người đọc Việt Nam, Lễ Tạ ơn là một ví dụ tốt về cách một ngày lễ được “dựng” qua thời gian: một sự kiện địa phương ít tư liệu, được thế kỷ 19 chọn làm biểu tượng, được một nhà vận động kiên trì đưa thành ngày lễ quốc gia, rồi được luật hoá ở thế kỷ 20.
Lễ Tạ ơn hôm nay ở Mỹ
Ngày nay, Lễ Tạ ơn là một trong những dịp đi lại đông nhất trong năm ở Mỹ, khi nhiều người về quê đoàn tụ gia đình. Bữa tối với gà tây quay, nhân nhồi, khoai tây nghiền, sốt nam việt quất và bánh bí ngô trở thành thực đơn quen thuộc. Từ năm 1924, cửa hàng bách hoá Macy’s ở New York tổ chức cuộc diễu hành Lễ Tạ ơn hằng năm, và từ đầu thế kỷ 20 các trận bóng bầu dục Mỹ vào ngày này cũng thành truyền thống.
Ngày thứ Sáu sau Lễ Tạ ơn, thường được gọi là “Black Friday”, mở đầu mùa mua sắm cuối năm. Nhiều tư liệu cho biết tên gọi này lan ra từ thành phố Philadelphia khoảng thập niên 1960, khi cảnh sát dùng nó để nói về cảnh tắc nghẽn giao thông do người mua sắm đổ ra đường. Ý nghĩa “sổ sách chuyển từ đỏ sang đen” là cách giải thích được thêm vào về sau.
Ở Việt Nam, Lễ Tạ ơn không phải ngày lễ chính thức nhưng được biết qua phim ảnh, trường quốc tế, các cộng đồng có liên hệ với Mỹ, và gần đây qua các chương trình khuyến mãi mượn tên “Black Friday”. Hiểu nguồn gốc giúp tách ngày lễ của một cộng đồng khỏi những gì thị trường đã gắn thêm vào.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Tạ ơn năm nay rơi vào ngày nào?
Ở Mỹ, Lễ Tạ ơn luôn là thứ Năm thứ tư của tháng 11, nên rơi vào khoảng ngày 22 tới 28 tháng 11. Ở Canada, lễ là thứ Hai thứ hai của tháng 10. Bạn chỉ cần mở lịch năm đó và đếm theo quy tắc này.
Vì sao Lễ Tạ ơn ăn gà tây?
Bộ sử của William Bradford ở Plymouth có nhắc tới việc săn gà tây hoang vào mùa thu năm 1621, và gà tây là loài bản địa ở Bắc Mỹ, dễ kiếm, đủ lớn cho bữa tiệc đông người. Món gà tây trở thành biểu tượng chủ yếu từ thế kỷ 19.
Ai đưa Lễ Tạ ơn thành ngày lễ quốc gia ở Mỹ?
Tổng thống Abraham Lincoln tuyên bố ngày tạ ơn toàn quốc năm 1863, sau nhiều năm vận động của nhà văn Sarah Josepha Hale. Quốc hội Mỹ ấn định ngày cố định là thứ Năm thứ tư của tháng 11 bằng luật năm 1941.
Người Wampanoag là ai?
Người Wampanoag là một dân tộc bản địa ở vùng đông nam bang Massachusetts và Rhode Island ngày nay. Họ đã giúp những người định cư Plymouth sống sót năm 1621 và có mặt trong bữa tiệc mùa thu năm đó. Các cộng đồng Wampanoag vẫn tồn tại tới nay.
Vì sao Canada tổ chức Lễ Tạ ơn sớm hơn Mỹ?
Canada cố định Lễ Tạ ơn vào thứ Hai thứ hai của tháng 10 từ năm 1957. Lý do thường được nêu là mùa thu hoạch ở Canada kết thúc sớm hơn vì khí hậu lạnh hơn. Lễ Tạ ơn của Canada cũng có lịch sử riêng, không gắn với câu chuyện Plymouth.