Levuka là một thị trấn cảng nhỏ trên bờ đông đảo Ovalau của Fiji, được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 2013 với tên “Thị trấn cảng lịch sử Levuka”, theo tiêu chí (ii) và (iv). Đây là di sản thế giới đầu tiên của Fiji. Levuka từng là nơi người châu Âu và người Mỹ đến buôn bán, định cư từ khoảng thập niên 1830, là thủ đô của Fiji khi nơi này trở thành thuộc địa Anh năm 1874, rồi mất vai trò ấy khi thủ đô dời sang Suva năm 1882.
Chính việc mất vai trò thủ đô lại giữ cho Levuka gần như nguyên dáng cuối thế kỷ 19: những dãy nhà gỗ hai tầng có hiên dọc bờ biển, nhà thờ, trường học, câu lạc bộ, bên cạnh các làng người Fiji bản địa. Bài này kể lịch sử thị trấn theo mốc, lý do UNESCO ghi danh, cách đọc kiến trúc ở đây và những thách thức bảo tồn của một thị trấn nhỏ giữa vùng bão nhiệt đới.
Levuka qua các mốc lịch sử
Một số mốc dưới đây được ghi chép rõ; một số chỉ xác định được theo khoảng, và bài ghi khoảng ở những chỗ đó.
- Trước thế kỷ 19: Ovalau là nơi sinh sống của các cộng đồng Fiji bản địa; làng Levuka của người Fiji có trước thị trấn của người châu Âu.
- Khoảng thập niên 1830: thương nhân, thuỷ thủ tàu săn cá voi người châu Âu và Mỹ bắt đầu định cư dọc bãi biển, buôn bán hải sâm, gỗ đàn hương và tiếp tế cho tàu bè.
- Thập niên 1860: giá bông tăng cao trên thị trường thế giới trong thời Nội chiến Mỹ kéo theo làn sóng người đến lập đồn điền ở Fiji; Levuka trở thành cảng và trung tâm thương mại nhộn nhịp.
- Đầu thập niên 1870: một chính quyền thống nhất các vùng Fiji dưới quyền thủ lĩnh Seru Epenisa Cakobau đặt trung tâm ở Levuka.
- Năm 1874: văn kiện nhượng Fiji cho Anh được ký tại Levuka; Fiji trở thành thuộc địa và Levuka là thủ đô.
- Năm 1882: thủ đô chính thức dời sang Suva, nơi có cảng rộng và đất bằng để mở rộng.
- Thế kỷ 20: Levuka thu nhỏ thành thị trấn tỉnh lẻ, kinh tế dựa nhiều vào chế biến cá ngừ và thương mại địa phương.
- Năm 2013: Ủy ban Di sản thế giới ghi danh Thị trấn cảng lịch sử Levuka.
Đặt cạnh nhau, các mốc này cho thấy Levuka chỉ là trung tâm chính trị chưa đầy mười năm. Giá trị của nó không nằm ở vai trò thủ đô mà ở chỗ nó là một mẫu hình còn nguyên của kiểu thị trấn cảng mà người châu Âu dựng lên khắp Thái Bình Dương trong thế kỷ 19.
Vì sao một thị trấn nhỏ lại là di sản thế giới
Hồ sơ UNESCO đánh giá Levuka là một ví dụ hiếm hoi còn sót lại của thị trấn cảng thuộc địa cuối thế kỷ 19 ở Thái Bình Dương, nơi các thiết chế của người định cư như hải quan, ngân hàng, trường học, nhà thờ, khách sạn, câu lạc bộ được xây chen giữa và bên cạnh các làng của người bản địa. Tiêu chí (ii) nhấn vào sự giao lưu: Levuka cho thấy cách các mô hình đô thị và kiến trúc ngoại lai được điều chỉnh theo điều kiện đảo nhiệt đới và quan hệ với cộng đồng bản địa.
Tiêu chí (iv) nhấn vào kiểu đô thị: một dải phố hẹp kẹp giữa bờ biển và sườn núi lửa dốc đứng, các nhà gỗ đứng sát nhau dọc phố chính hướng ra cảng, phía sau là nhà ở lên dần theo sườn đồi, có bậc thang nối các tầng. Nhiều thị trấn cảng khác ở Thái Bình Dương đã bị phá đi xây lại theo kiểu hiện đại; Levuka giữ được vì sau năm 1882 nó không còn đủ tiền và lý do để thay đổi.
Một điểm ít được để ý là di sản không chỉ là những ngôi nhà. Ranh giới vùng lõi bao gồm cả mặt nước cảng, bờ kè, các lối đi bậc thang lên đồi và những khoảng trống giữa các nhà, vì chính chúng tạo nên hình thái thị trấn. Nếu một khoảng trống bị lấp bằng công trình bê tông nhiều tầng, giá trị của cả dãy phố bị ảnh hưởng dù không ngôi nhà cổ nào bị phá. Đây là lý do kế hoạch quản lý của Levuka đặt quy định chi tiết về chiều cao, khoảng lùi và vật liệu cho cả công trình mới.
Đây là một nghịch lý thường gặp trong lịch sử di sản: những thành phố bị “bỏ lại phía sau” trong một thời điểm nào đó, như Levuka hay Hội An của Việt Nam, lại là những nơi giữ được nhiều dấu vết nhất của quá khứ.
Đọc kiến trúc Levuka
Nhà gỗ có hiên dọc phố chính. Mặt phố hướng ra biển là dãy cửa hàng, văn phòng hai tầng bằng gỗ, mái tôn, có hiên che mưa nắng. Đây là kiểu nhà thương mại phổ biến ở các thị trấn thuộc địa nhiệt đới, dễ dựng, dễ sửa, phù hợp vật liệu có sẵn.
Công trình công cộng. Thị trấn có những công trình như toà thị chính, trường học, các nhà thờ của nhiều hệ phái, hội quán và một khách sạn được cho là thuộc hàng lâu đời ở khu vực Nam Thái Bình Dương. Các niên đại xây dựng cụ thể khác nhau tuỳ tài liệu, nên khi tham quan nên tin vào bảng thông tin tại chỗ do cơ quan di sản soạn.
Làng bản địa bên cạnh thị trấn. Làng Levuka của người Fiji nằm ngay cạnh, với không gian và cách tổ chức riêng. Hồ sơ di sản coi sự cùng tồn tại này là một phần của giá trị, không chỉ có các công trình của người định cư.
Bờ kè và cầu cảng. Đường bờ biển được kè đá, có cầu tàu. Đây là giao diện giữa thị trấn và biển, nơi phần lớn hoạt động kinh tế từng diễn ra.
Cảnh quan làm khung. Sườn núi lửa phủ rừng phía sau và rạn san hô phía trước tạo thành khung giới hạn tự nhiên. Không có đất để mở rộng chính là lý do Levuka mất vai trò thủ đô, và cũng là lý do hình thái đô thị giữ nguyên.
Levuka trong mạng lưới thị trấn cảng Thái Bình Dương
Trong thế kỷ 19, khắp Thái Bình Dương mọc lên những thị trấn bãi biển tương tự: nơi tàu săn cá voi, tàu buôn ghé lấy nước, củi, thực phẩm; nơi thương nhân, thuỷ thủ bỏ tàu, nhà truyền giáo và người bản địa gặp nhau. Các nhà sử học gọi đây là những “cộng đồng bãi biển”, nơi luật lệ chưa rõ ràng và các bên phải thương lượng với nhau hằng ngày. Kororareka ở New Zealand, Apia ở Samoa hay Papeete ở Tahiti là những ví dụ thường được nhắc.
Phần lớn các thị trấn đó về sau trở thành thành phố lớn hoặc bị xây lại hoàn toàn, nên dấu vết thế kỷ 19 chỉ còn lẻ tẻ. Levuka là trường hợp hiếm hoi mà cả cấu trúc đô thị, từ dải phố biển, dãy nhà thương mại, các công trình công cộng tới quan hệ không gian với làng bản địa, còn đọc được nguyên vẹn. Đó là lý do phần so sánh trong hồ sơ đề cử nhấn mạnh tính đại diện của Levuka cho cả một hiện tượng lịch sử, không chỉ cho riêng Fiji.
Theo nhiều nguồn, Levuka cũng là nơi ra đời của nhiều thiết chế đầu tiên của Fiji hiện đại, như tờ báo, ngân hàng, hội đồng thị trấn, trường học có hệ thống. Khi đọc các danh sách “cái đầu tiên” như vậy trên mạng, nên coi đó là thông tin tham khảo và đối chiếu với tài liệu lưu trữ của Fiji trước khi trích dẫn.
Mặt khuất của lịch sử thị trấn
Một bài bách khoa về Levuka sẽ thiếu sót nếu chỉ kể chuyện nhà gỗ đẹp. Giai đoạn bùng phát đồn điền bông những năm 1860 gắn với việc tuyển lao động từ các đảo Thái Bình Dương khác. Một phần là hợp đồng tự nguyện, nhưng cũng có những trường hợp bị lừa gạt hoặc cưỡng ép, mà sử học gọi là hoạt động “blackbirding”. Đây là một chương được nghiên cứu nhiều trong lịch sử khu vực, và các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng mức độ cưỡng ép khác nhau theo từng thời kỳ, từng tàu tuyển mộ.
Quan hệ giữa người định cư và cộng đồng bản địa cũng không đơn giản. Đất đai, quyền lực của các thủ lĩnh, nợ nần, và sức ép của các cường quốc dẫn tới quyết định nhượng Fiji cho Anh năm 1874. Các sử gia Fiji và nước ngoài có nhiều cách diễn giải về hoàn cảnh của quyết định này. Bài này không đánh giá, chỉ lưu ý rằng di sản Levuka là chứng tích của cả một giai đoạn phức tạp, không phải chỉ của một phía.
Bão, kinh tế và bảo tồn một di sản đang có người ở
Levuka không phải bảo tàng mà là thị trấn còn người sinh sống và làm việc. Điều đó vừa là sức sống vừa là thách thức. Nhà gỗ cần sửa chữa thường xuyên vì khí hậu nóng ẩm, mối mọt và bão nhiệt đới. Năm 2016, một cơn bão rất mạnh đi qua Fiji đã gây thiệt hại cho nhiều công trình trên đảo Ovalau. Việc sửa chữa sao cho đúng vật liệu, đúng hình thức nhưng vẫn trong khả năng tài chính của cư dân là bài toán khó.
Kinh tế thị trấn phụ thuộc nhiều vào nhà máy chế biến cá ngừ, với rủi ro mỗi khi nhà máy gặp khó. Du lịch di sản được kỳ vọng bổ sung thu nhập, nhưng giao thông tới Ovalau còn hạn chế, chỉ có phà và chuyến bay nhỏ. Hồ sơ UNESCO yêu cầu kế hoạch quản lý có quy định về xây dựng mới, chiều cao, vật liệu, để bảo đảm thị trấn phát triển mà không mất hình thái lịch sử.
Khi đến Levuka, cách tham quan phù hợp là đi bộ dọc phố biển, lên các bậc thang trên sườn đồi để nhìn toàn cảnh, ghé những công trình công cộng mở cửa, và tôn trọng không gian làng bản địa: xin phép trước khi vào, ăn mặc kín đáo theo phong tục.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thủ đô Fiji dời từ Levuka sang Suva?
Lý do chính là địa hình. Levuka bị kẹp giữa biển và núi dốc, không có đất bằng để mở rộng thành thủ đô của một thuộc địa đang phát triển. Suva trên đảo lớn Viti Levu có cảng rộng và đất bằng hơn. Quyết định dời đô được đưa ra cuối thập niên 1870, và việc chuyển chính thức hoàn tất năm 1882.
Văn kiện nhượng Fiji năm 1874 là gì?
Đó là văn bản theo đó một số thủ lĩnh hàng đầu của Fiji, trong đó có Cakobau, nhượng chủ quyền quần đảo cho Vương quốc Anh, biến Fiji thành thuộc địa. Văn kiện được ký ở khu vực Levuka năm 1874. Fiji giành độc lập năm 1970.
Fiji có di sản thế giới nào khác không?
Levuka là di sản thế giới đầu tiên của Fiji. Fiji có đăng ký một số địa điểm trong danh sách dự kiến, gồm cả địa điểm thiên nhiên và văn hoá. Để biết tình trạng mới nhất, nên tra trên trang của Trung tâm Di sản thế giới vì danh sách cập nhật mỗi năm.
Levuka có liên quan gì tới nghề săn cá voi không?
Có. Trong nửa đầu thế kỷ 19, Thái Bình Dương là ngư trường săn cá voi lớn, và tàu săn cá voi cần nơi tiếp nước, thực phẩm, sửa chữa. Một số thuỷ thủ rời tàu ở lại Levuka, trở thành những người định cư đầu tiên của thị trấn, buôn bán với cộng đồng bản địa.
Levuka so với Hội An giống và khác nhau ở đâu?
Giống ở chỗ cả hai là thị trấn cảng giữ được hình thái lịch sử nhờ bị gạt khỏi dòng phát triển chính. Khác ở quy mô thời gian và chủ thể: Hội An là thương cảng hàng trăm năm với thương nhân châu Á và châu Âu; Levuka là thị trấn thuộc địa hình thành trong vài thập niên của thế kỷ 19.