Di sản thế giới là một địa điểm được Ủy ban Di sản thế giới của UNESCO đưa vào Danh sách Di sản thế giới vì có “giá trị nổi bật toàn cầu”, tức giá trị đủ lớn để cả nhân loại, không riêng một quốc gia, có trách nhiệm giữ gìn. Cơ sở pháp lý là Công ước về bảo vệ di sản văn hoá và thiên nhiên thế giới, được Đại hội đồng UNESCO thông qua tại Paris năm 1972. Một địa điểm muốn được ghi danh phải đáp ứng ít nhất một trong mười tiêu chí, đồng thời chứng minh được tính toàn vẹn, tính xác thực và có kế hoạch quản lý đủ sức bảo vệ nó.
Di sản thế giới chia làm ba loại: văn hoá, thiên nhiên và hỗn hợp. Còn những thứ như dân ca, lễ hội, nghề thủ công thuộc một công ước khác, năm 2003, và được gọi là di sản văn hoá phi vật thể. Hai danh sách này hay bị gộp làm một trên báo chí, nên phần dưới sẽ tách bạch chúng, rồi đi qua mười tiêu chí, quy trình xét duyệt và những trường hợp bị đưa vào danh sách nguy cấp hoặc bị gạch tên.
Công ước 1972 ra đời từ một cuộc cứu đền
Ý tưởng một danh sách di sản chung của nhân loại có nguồn gốc rõ ràng trong lịch sử. Cuối thập niên 1950, Ai Cập quyết định xây đập cao Aswan trên sông Nile. Hồ chứa phía sau đập sẽ nhấn chìm cả một vùng Nubia, trong đó có hai ngôi đền đá Abu Simbel từ thời Ramesses II. Năm 1960, UNESCO kêu gọi quốc tế chung tay; hai ngôi đền được cắt thành từng khối lớn rồi dựng lại trên một khu đất cao hơn, công việc kéo dài nhiều năm trong thập niên 1960 với sự đóng góp của hàng chục quốc gia.
Chiến dịch Nubia cho thấy hai điều. Thứ nhất, có những công trình mà một nước đơn lẻ không đủ tiền và chuyên môn để cứu. Thứ hai, công chúng nhiều nước sẵn lòng góp sức cho một di tích không nằm trên đất mình. Song song đó, phong trào bảo tồn thiên nhiên, mà Mỹ là nơi đi đầu với khái niệm vườn quốc gia, cũng muốn có một cơ chế quốc tế. Hai dòng chảy văn hoá và thiên nhiên gặp nhau trong văn bản được thông qua ngày 16 tháng 11 năm 1972.
Công ước có hiệu lực từ năm 1975. Những di sản đầu tiên được ghi danh năm 1978, gồm 12 địa điểm, trong đó có quần đảo Galápagos của Ecuador, vườn quốc gia Yellowstone của Mỹ, mỏ muối Wieliczka của Ba Lan và khu phố cổ Quito. Tính tới năm 2025, danh sách đã vượt mốc 1.200 di sản ở hơn 160 quốc gia, và gần như mọi quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc đều đã tham gia công ước.
Mười tiêu chí ghi danh: đọc cho đúng ý
Từ năm 2005, sáu tiêu chí văn hoá và bốn tiêu chí thiên nhiên được gộp vào một bảng đánh số từ (i) đến (x). Mỗi hồ sơ chỉ cần đáp ứng một tiêu chí, nhưng phần lớn di sản nổi tiếng đáp ứng hai, ba tiêu chí. Bảng dưới đây diễn lại ý chính bằng lời thường, kèm một ví dụ đã được ghi danh.
| Tiêu chí | Ý chính | Ví dụ đã ghi danh |
|---|---|---|
| (i) | Kiệt tác thể hiện thiên tài sáng tạo của con người | Angkor (Campuchia) |
| (ii) | Thể hiện sự giao lưu quan trọng về giá trị nhân văn, kiến trúc, kỹ thuật, quy hoạch trong một thời kỳ hay một vùng | Phố cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn |
| (iii) | Chứng tích độc đáo, hoặc ít ra là đặc biệt, về một truyền thống văn hoá hay một nền văn minh còn tồn tại hoặc đã mất | Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long |
| (iv) | Ví dụ nổi bật về một kiểu công trình, quần thể kiến trúc hay cảnh quan minh hoạ một giai đoạn quan trọng của lịch sử | Quần thể di tích Cố đô Huế |
| (v) | Ví dụ nổi bật về cách con người định cư, dùng đất hay dùng biển theo truyền thống, thể hiện quan hệ với môi trường | Phố cổ Hội An, Tràng An |
| (vi) | Gắn trực tiếp với sự kiện, truyền thống, ý tưởng, tín ngưỡng hay tác phẩm có ý nghĩa toàn cầu (thường dùng kèm tiêu chí khác) | Hoàng thành Thăng Long |
| (vii) | Hiện tượng tự nhiên ngoại hạng hoặc vẻ đẹp thẩm mỹ đặc biệt | Vịnh Hạ Long |
| (viii) | Minh chứng nổi bật cho các giai đoạn lớn của lịch sử Trái Đất, quá trình địa chất, địa mạo | Phong Nha – Kẻ Bàng, Vịnh Hạ Long |
| (ix) | Minh chứng nổi bật cho quá trình sinh thái, sinh học đang diễn ra | Phong Nha – Kẻ Bàng (mở rộng) |
| (x) | Môi trường sống tự nhiên quan trọng nhất cho bảo tồn đa dạng sinh học, nơi có loài bị đe doạ | Quần đảo Galápagos |
Điều người đọc hay bỏ qua: tiêu chí chỉ là cửa thứ nhất. Hồ sơ còn phải chứng minh tính toàn vẹn (di sản còn đủ các thành phần thể hiện giá trị, không bị chia cắt hay xâm hại nặng) và, với di sản văn hoá, tính xác thực (vật liệu, hình thức, chức năng, vị trí còn đáng tin, không phải bản dựng lại tuỳ tiện). Một ngôi đền rất đẹp nhưng bị trùng tu bằng vật liệu mới gần hết có thể trượt ở chính chỗ này.
Văn hoá, thiên nhiên, hỗn hợp và phi vật thể khác nhau ở đâu
Di sản văn hoá là di tích, quần thể kiến trúc hoặc địa điểm do con người tạo ra hoặc con người và thiên nhiên cùng tạo ra, được ghi theo tiêu chí (i) đến (vi). Di sản thiên nhiên là cấu tạo địa chất, hệ sinh thái, cảnh quan có giá trị nổi bật, ghi theo tiêu chí (vii) đến (x). Di sản hỗn hợp đáp ứng ít nhất một tiêu chí ở mỗi nhóm. Ở Việt Nam, Quần thể danh thắng Tràng An năm 2014 là di sản hỗn hợp đầu tiên: vừa có giá trị địa mạo của núi đá vôi, vừa có dấu tích cư trú của người tiền sử trong hang động.
Di sản văn hoá phi vật thể thuộc Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể, với các danh sách riêng: Danh sách đại diện của nhân loại, Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và Sổ đăng ký các thực hành bảo vệ tốt. Đối tượng ở đây là tri thức, kỹ năng, nghệ thuật trình diễn, lễ hội do cộng đồng đang thực hành và trao truyền. Quan họ, ca trù, hát xoan, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ thuộc nhóm này. Cách gọi đúng là “di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại”, không phải “di sản thế giới”.
Ngoài ra còn chương trình Ký ức thế giới, dành cho tư liệu như sách, văn bản, bản khắc. Mộc bản triều Nguyễn (2009) và Châu bản triều Nguyễn (2017) thuộc chương trình này. Ba hệ thống trên đều do UNESCO điều phối nhưng dựa trên văn bản khác nhau, tiêu chí khác nhau, cơ quan xét duyệt khác nhau.
Một hồ sơ đi từ đề xuất đến ghi danh qua những bước nào
Quy trình được mô tả trong Hướng dẫn thực hiện Công ước, văn bản UNESCO cập nhật định kỳ. Ở mức khái quát, một hồ sơ trải qua các bước sau, và thường mất nhiều năm:
- Đưa địa điểm vào Danh sách dự kiến của quốc gia. Đây là danh sách những nơi một nước định đề cử trong tương lai; địa điểm chưa có tên ở đây thì chưa thể nộp hồ sơ chính thức.
- Soạn hồ sơ đề cử: mô tả, bản đồ ranh giới vùng lõi và vùng đệm, lập luận về giá trị nổi bật toàn cầu, so sánh với các địa điểm tương tự trên thế giới, kế hoạch quản lý và bảo vệ.
- Nộp hồ sơ cho Trung tâm Di sản thế giới; hồ sơ được kiểm tra về độ đầy đủ trước khi chuyển đi thẩm định.
- Các tổ chức tư vấn thẩm định: ICOMOS (Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ) với di sản văn hoá, IUCN (Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên) với di sản thiên nhiên; cả hai cùng làm với di sản hỗn hợp. Chuyên gia đến khảo sát thực địa và viết khuyến nghị.
- Ủy ban Di sản thế giới, gồm 21 quốc gia thành viên được bầu luân phiên, họp mỗi năm một lần và ra một trong bốn quyết định: ghi danh, trả lại để bổ sung, hoãn để làm lại sâu hơn, hoặc không ghi danh.
Khuyến nghị của ICOMOS hay IUCN không ràng buộc. Đã có nhiều trường hợp Ủy ban ghi danh dù tổ chức tư vấn đề nghị hoãn, và ngược lại. Giới nghiên cứu di sản từng nhiều lần phê bình rằng các phiên họp chịu ảnh hưởng của vận động ngoại giao; đây là tranh luận công khai trong chính giới bảo tồn, không phải lời đồn.
Danh sách nguy cấp và những nơi bị gạch tên
Danh sách Di sản thế giới bị đe doạ. Khi một di sản chịu nguy cơ nghiêm trọng như xung đột, thiên tai, đô thị hoá, khai khoáng, du lịch quá tải, Ủy ban có thể đưa nó vào danh sách này. Mục đích là huy động hỗ trợ quốc tế, không phải trừng phạt. Angkor là ví dụ được nhắc nhiều: được ghi danh năm 1992 và cùng lúc đưa vào danh sách nguy cấp, đến năm 2004 thì được rút ra sau hơn mười năm bảo tồn có kết quả.
Bị gạch tên là chuyện hiếm nhưng có thật. Tính đến nay mới có ba trường hợp. Khu bảo tồn linh dương sừng kiếm Ả Rập ở Oman bị gạch năm 2007 sau khi diện tích bảo vệ bị thu hẹp mạnh. Thung lũng Elbe ở Dresden (Đức) bị gạch năm 2009 vì cây cầu mới cắt ngang cảnh quan. Thành phố thương cảng Liverpool (Anh) bị gạch năm 2021 do các dự án xây dựng làm mất tính toàn vẹn của khu bến cảng lịch sử.
Báo cáo định kỳ và theo dõi trạng thái. Quốc gia có di sản phải báo cáo tình trạng bảo tồn định kỳ. Khi có dự án lớn trong vùng lõi hay vùng đệm, như khách sạn, cáp treo, đường cao tốc, họ được yêu cầu thông báo trước và gửi đánh giá tác động di sản. Phần lớn các cuộc tranh luận về di sản ở Việt Nam và thế giới xoay quanh đúng điểm này.
Những hiểu lầm hay gặp về danh hiệu di sản
Danh hiệu di sản thế giới rất quen tai nên cũng dễ bị hiểu sai. Mấy điều sau xuất hiện thường xuyên trên mạng xã hội và cả trong tài liệu du lịch:
- “UNESCO sở hữu di sản” — sai. Quyền sở hữu và trách nhiệm quản lý vẫn thuộc quốc gia có di sản. UNESCO không có quyền quản lý trực tiếp, chỉ theo dõi, khuyến nghị và có thể hỗ trợ kỹ thuật, một phần tài chính từ Quỹ Di sản thế giới.
- “Được ghi danh là được UNESCO cấp nhiều tiền” — sai. Quỹ Di sản thế giới khá nhỏ so với nhu cầu, chủ yếu dành cho di sản nguy cấp và các nước có khó khăn. Phần lớn kinh phí bảo tồn đến từ ngân sách quốc gia và nguồn thu tại chỗ.
- “Di sản thế giới là kỳ quan thế giới” — sai. “Bảy kỳ quan thế giới mới” năm 2007 là một cuộc bình chọn do một tổ chức tư nhân tổ chức, không liên quan đến UNESCO.
- “Danh hiệu là vĩnh viễn” — sai. Như phần trên, di sản có thể bị đưa vào danh sách nguy cấp hoặc bị gạch tên.
- “Mọi thứ trong khu di sản đều được bảo vệ như nhau” — chưa đúng. Mỗi di sản có vùng lõi và vùng đệm với mức kiểm soát khác nhau; quy định cụ thể tuỳ luật của từng nước.
Nắm năm điều này, bạn sẽ đọc tin về di sản tỉnh táo hơn: một tin “UNESCO cảnh báo” thường là khuyến nghị trong quyết định của Ủy ban, chưa phải lệnh gạch tên.
Đi thăm một di sản: nên để ý điều gì
Cách đơn giản nhất để hiểu một di sản là tìm xem nó được ghi danh theo tiêu chí nào. Vịnh Hạ Long ghi theo tiêu chí (vii) và (viii), nghĩa là UNESCO công nhận vẻ đẹp cảnh quan và giá trị địa chất của núi đá vôi, chứ không phải vì một ngôi chùa hay một bến tàu cụ thể. Hội An ghi theo tiêu chí (ii) và (v): giá trị nằm ở dấu vết giao lưu của một thương cảng và cách tổ chức một khu phố buôn bán truyền thống, nên con đường, dãy nhà, giếng nước đều là một phần của di sản, không riêng chùa Cầu.
Điều thứ hai là tìm ranh giới vùng lõi. Nhiều người chỉ đi qua phần nổi tiếng nhất và bỏ lỡ những thành phần ít người tới nhưng là lý do ghi danh. Khi tham quan, nên đi theo lối được chỉ dẫn, không chạm vào bề mặt tranh vẽ, chạm khắc, không leo lên tường thành hay tượng, không mang hiện vật dù chỉ là một viên gạch vỡ ra khỏi khu di tích. Ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, đây là hành vi bị luật di sản xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Một quốc gia có thể có tối đa bao nhiêu di sản thế giới?
Không có giới hạn tổng. Tuy nhiên, để danh sách cân bằng hơn giữa các khu vực, Hướng dẫn thực hiện Công ước giới hạn số hồ sơ mỗi nước được xét trong một năm, thường là một hồ sơ, và đặt trần tổng số hồ sơ Ủy ban xem xét mỗi kỳ họp. Ý, Trung Quốc, Đức, Pháp, Tây Ban Nha hiện nằm trong nhóm có nhiều di sản nhất.
Vùng đệm của di sản là gì?
Vùng đệm là khu vực bao quanh vùng lõi, không mang giá trị nổi bật toàn cầu nhưng được kiểm soát xây dựng và sử dụng đất để bảo vệ di sản khỏi tác động bên ngoài, ví dụ giữ tầm nhìn, hạn chế nhà cao tầng, kiểm soát nước thải. Ranh giới vùng đệm được đính kèm trong hồ sơ và phải được Ủy ban chấp nhận.
Di sản xuyên quốc gia là gì?
Đó là di sản trải trên lãnh thổ của từ hai nước trở lên, được các nước cùng đề cử và cùng quản lý. Ví dụ là các khu rừng sồi nguyên sinh ở nhiều nước châu Âu, hay việc mở rộng Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng sang khu Hin Nam No của Lào năm 2025. Loại hồ sơ này đòi hỏi cơ chế phối hợp quản lý chặt giữa các bên.
Sự khác nhau giữa ICOMOS và ICCROM là gì?
ICOMOS là tổ chức phi chính phủ của các chuyên gia di tích, thẩm định hồ sơ di sản văn hoá. ICCROM là tổ chức liên chính phủ đặt trụ sở ở Roma, chuyên nghiên cứu và đào tạo về bảo quản, tu bổ. Cả hai cùng IUCN là ba tổ chức tư vấn được công ước nêu tên, mỗi bên một vai trò.
Được ghi danh có làm tăng khách du lịch không?
Thường là có, nhưng mức tăng rất khác nhau và không phải lúc nào cũng tốt. Nhiều nghiên cứu về du lịch di sản ghi nhận rằng lượng khách tăng nhanh sau ghi danh tạo áp lực lên hạ tầng, giá đất, đời sống cư dân. Vì vậy các kế hoạch quản lý gần đây chú trọng giới hạn sức chứa và phân luồng khách.
Một nơi chưa được ghi danh có phải là kém giá trị không?
Không. Danh sách phụ thuộc vào việc quốc gia có đề cử hay không, hồ sơ có đủ mạnh không, và những ưu tiên cân bằng khu vực của Ủy ban. Nhiều di tích rất quan trọng ở cấp quốc gia chưa bao giờ được đề cử. Ở Việt Nam, hệ thống di tích quốc gia đặc biệt có tiêu chí riêng theo Luật Di sản văn hoá.