Acropolis Athens là khối núi đá cao giữa thành phố Athens, nơi đặt các đền thờ nữ thần Athena, trong đó nổi tiếng nhất là Parthenon xây từ năm 447 đến 432 TCN dưới thời Pericles. Phần lớn công trình còn thấy hôm nay thuộc chương trình xây dựng lại thế kỷ 5 TCN, sau khi quân Ba Tư đốt phá Acropolis năm 480 TCN. Năm 1987, UNESCO ghi danh Acropolis Athens là di sản thế giới.
Trong 2.500 năm, Parthenon đã là đền thờ, nhà thờ, thánh đường Hồi giáo, kho thuốc súng, rồi bị nổ tung một phần năm 1687, bị tháo dỡ điêu khắc đầu thế kỷ 19 và trải qua nhiều đợt trùng tu, có đợt gây hại nhiều hơn giúp ích. Bài này kể lại hành trình đó theo mốc, giải thích những tinh chỉnh kiến trúc làm Parthenon nổi tiếng, và cách các nhà bảo tồn hiện nay làm việc.
Dòng thời gian của Acropolis
Các mốc dưới đây là những thời điểm thay đổi lớn về hình dạng và chức năng của Acropolis. Niên đại thời cổ đại ghi theo đồng thuận học thuật phổ biến.
- Thế kỷ 13 TCN: thời Mycenae, Acropolis là thành luỹ có tường đá khối lớn; một đoạn tường còn lại đến nay.
- Thế kỷ 6 TCN: các đền thờ Athena bằng đá vôi được xây; đây là thế hệ đền đầu tiên.
- Năm 480 TCN: quân Ba Tư chiếm Athens và đốt phá Acropolis; một Parthenon cũ đang xây dở bị phá huỷ.
- Năm 447–432 TCN: xây Parthenon mới dưới thời Pericles; kết cấu chính xong khoảng năm 438 TCN, điêu khắc hoàn tất năm 432 TCN.
- Năm 437–432 TCN: xây cổng Propylaia, bỏ dở một phần khi chiến tranh Peloponnesus sắp nổ ra.
- Khoảng năm 420 TCN: đền Athena Nike nhỏ bên cánh phải lối vào.
- Năm 421–406 TCN: đền Erechtheion với hiên các tượng thiếu nữ đỡ mái.
- Khoảng thế kỷ 6 CN: Parthenon được chuyển thành nhà thờ.
- Sau năm 1458: dưới thời Ottoman, Parthenon thành thánh đường Hồi giáo, có thêm tháp minaret.
- Năm 1687: trong cuộc vây hãm của quân Venice, đạn pháo trúng kho thuốc súng đặt trong Parthenon, làm nổ tung phần giữa công trình.
- Năm 1801–1812: phần lớn điêu khắc còn lại của Parthenon bị tháo dỡ và đưa về Anh theo lệnh của Lord Elgin.
- Từ năm 1975: chương trình trùng tu khoa học dài hạn được khởi động; năm 2009, Bảo tàng Acropolis mới mở cửa dưới chân núi.
Đọc dòng thời gian, bạn sẽ thấy hình ảnh Parthenon đổ nát mà ta quen thuộc không phải do “thời gian” làm ra, mà chủ yếu do một sự kiện năm 1687 và những gì xảy ra sau đó. Trước vụ nổ, công trình còn khá nguyên vẹn sau hơn hai nghìn năm.
Chương trình xây dựng của Pericles
Sau khi đẩy lùi Ba Tư, Athens trở thành đầu não của một liên minh các thành bang, gọi là Liên minh Delos, với một ngân khố chung. Giữa thế kỷ 5 TCN, ngân khố được chuyển về Athens, và Pericles, chính khách có ảnh hưởng lớn nhất của thành phố, dùng một phần nguồn tiền này cho chương trình xây dựng lại Acropolis. Việc dùng quỹ chung của liên minh cho công trình của riêng Athens đã bị phê phán ngay từ thời ấy, theo ghi chép của Plutarch nhiều thế kỷ sau.
Parthenon được giao cho hai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates, còn nhà điêu khắc Phidias phụ trách phần điêu khắc và bức tượng Athena Parthenos khổng lồ bằng vàng và ngà voi đặt bên trong, cao khoảng 12 m. Tượng đã mất từ cuối thời cổ đại; hình dáng của nó được biết qua mô tả của Pausanias và các bản sao nhỏ thời La Mã.
Vật liệu chính là đá cẩm thạch khai thác từ núi Pentelicus cách Athens khoảng 16 km. Các khối đá được kéo về, nâng lên núi và gọt tại chỗ. Chất lượng đá cẩm thạch hạt mịn, có chút sắt làm bề mặt ngả màu vàng mật ong theo thời gian, là một lý do Parthenon có màu ấm dưới ánh nắng.
Những tinh chỉnh khiến Parthenon “thẳng” trong mắt người nhìn
Nền cong lên. Bậc nền của Parthenon không phẳng tuyệt đối mà cong vồng nhẹ lên ở giữa mỗi cạnh, chênh lệch vài centimet trên chiều dài gần 70 m. Một cách giải thích là để chống ảo giác nền bị võng xuống, cách khác là để thoát nước mưa. Cả hai có thể cùng đúng.
Cột phình và nghiêng. Thân cột phình nhẹ ở khoảng một phần ba chiều cao, gọi là entasis, khiến cột trông chắc khoẻ thay vì thắt lại. Các cột đều nghiêng nhẹ vào trong; nếu kéo dài, chúng sẽ gặp nhau ở độ cao rất lớn phía trên công trình.
Cột góc dày hơn. Cột ở bốn góc dày hơn cột khác một chút và khoảng cách giữa cột góc với cột kế bên hẹp hơn, vì cột góc nổi lên trên nền trời sáng và sẽ trông mảnh hơn nếu làm bằng nhau.
Hệ quả kỹ thuật. Vì có các tinh chỉnh này, gần như không có hai khối đá nào giống hệt nhau. Điều này làm việc xây dựng thời cổ cực kỳ tốn công, và việc trùng tu ngày nay cũng vậy: mỗi khối phải được đo đạc, đánh số và đặt đúng vị trí ban đầu của nó.
Một lời nhắc. Cách giải thích “để sửa ảo giác thị giác” đến chủ yếu từ Vitruvius, kiến trúc sư La Mã thế kỷ 1 TCN. Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tranh luận người thợ Hy Lạp nghĩ gì khi làm vậy, vì không có văn bản nào của chính họ còn lại.
Một công trình, bốn đời chức năng
Ít công trình cổ đại nào được dùng liên tục lâu như Parthenon. Khi Parthenon được chuyển thành nhà thờ, khoảng thế kỷ 6 CN, người ta mở thêm một gian bán nguyệt ở đầu phía đông, trổ cửa sổ, và tháo bỏ hoặc đục phá một số tượng, phù điêu bị coi là không phù hợp, nhất là ở các mặt tường phía đông, tây và bắc. Đổi lại, chính việc công trình có người dùng và có mái che đã giúp nó tránh được số phận của nhiều đền Hy Lạp khác, vốn bị tháo làm vật liệu xây dựng hoặc nung đá lấy vôi.
Dưới thời Ottoman, Parthenon thành thánh đường Hồi giáo, có thêm một tháp minaret dựng ở góc tây nam. Các du khách châu Âu thế kỷ 17 vẽ lại công trình còn gần nguyên mái, cùng nhiều tượng trên mặt tam giác đầu hồi. Những bản vẽ này, tiêu biểu là bản vẽ thường được gán cho Jacques Carrey năm 1674, trở thành nguồn tư liệu vô giá để biết các nhóm tượng trông thế nào trước vụ nổ năm 1687.
Sau khi Hy Lạp độc lập trong thế kỷ 19, các lớp công trình thời trung cổ và Ottoman trên Acropolis phần lớn bị dỡ bỏ để làm lộ ra “Acropolis cổ điển”. Ngày nay giới bảo tồn nhìn lại quyết định này với nhiều tranh luận, vì nó xoá đi hơn một nghìn năm lịch sử của chính công trình. Đây là ví dụ cho thấy trùng tu không bao giờ trung lập: mỗi lần chọn giữ lớp nào, bỏ lớp nào là một lựa chọn về việc kể câu chuyện gì.
Bốn công trình chính trên đỉnh Acropolis
Khách tham quan thường chỉ để ý Parthenon, nhưng Acropolis thế kỷ 5 TCN là một tổng thể được thiết kế để đi qua theo thứ tự. Bảng dưới đây giới thiệu bốn công trình chính.
| Công trình | Chức năng | Điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Propylaia | Cổng vào khu đền, nơi kiểm soát người ra vào | Hàng cột lớn ở lối vào phía tây; cánh bắc từng là phòng trưng bày tranh |
| Đền Athena Nike | Thờ Athena với tư cách thần chiến thắng | Đền nhỏ thức Ionic đặt trên mỏm đá nhô ra bên phải lối vào |
| Parthenon | Đền chính, nơi đặt tượng Athena Parthenos và cất giữ ngân khố | Đền thức Doric lớn nhất, tám cột mặt trước, dải phù điêu chạy quanh tường trong |
| Erechtheion | Thờ nhiều vị thần và anh hùng gắn với lịch sử thành phố | Mặt bằng không đối xứng; hiên phía nam có sáu tượng thiếu nữ đỡ mái thay cột |
Sáu tượng thiếu nữ ở Erechtheion mà khách thấy hôm nay là bản sao. Năm tượng gốc được bảo quản trong Bảo tàng Acropolis để tránh ô nhiễm không khí; tượng thứ sáu nằm ở Bảo tàng Anh cùng với phần lớn điêu khắc Parthenon được đưa đi đầu thế kỷ 19. Việc đòi lại các hiện vật này là một chủ đề tranh luận kéo dài giữa hai nước, có nhiều quan điểm về mặt pháp lý và văn hoá.
Trùng tu: sửa những sai lầm của lần sửa trước
Từ cuối thế kỷ 19 đến những năm 1930, kỹ sư Nikolaos Balanos chỉ đạo một đợt trùng tu lớn. Ông dựng lại nhiều cột và tường, nhưng dùng thanh và móc bằng sắt để nối các khối đá. Sắt gỉ, nở ra và làm nứt vỡ đá cẩm thạch, gây hại nhiều hơn những gì đợt trùng tu sửa được. Ông cũng đặt nhiều khối đá sai vị trí ban đầu.
Từ năm 1975, Hy Lạp lập một ủy ban chuyên trách bảo tồn các công trình Acropolis. Nguyên tắc mới là tháo những phần đã trùng tu sai, thay móc sắt bằng titan vốn không gỉ, đặt mỗi khối đá về đúng vị trí gốc dựa trên nghiên cứu tỉ mỉ, và chỉ thêm đá mới khi cần cho kết cấu, với đá Pentelicus cùng loại, có thể phân biệt được với đá cổ khi nhìn gần. Mọi can thiệp đều được ghi chép để thế hệ sau có thể tháo ra nếu cần.
Đó là lý do Acropolis gần như lúc nào cũng có giàn giáo và cần cẩu. Với khách tham quan, điều này đôi khi gây thất vọng; với giới bảo tồn, đây là một trong những công trường trùng tu được nghiên cứu kỹ nhất thế giới, nơi nhiều nguyên tắc tu bổ di tích hiện đại được thử nghiệm và hoàn thiện.
Câu hỏi thường gặp
Parthenon ban đầu có màu trắng không?
Không hoàn toàn. Nghiên cứu dấu vết màu bằng ánh sáng tử ngoại và phân tích hoá học cho thấy nhiều phần điêu khắc và chi tiết trang trí từng được sơn màu, như xanh, đỏ. Phần thân cột và tường có lẽ để màu tự nhiên của đá. Hình ảnh đền Hy Lạp trắng tinh là sản phẩm của thẩm mỹ châu Âu từ thời Phục Hưng trở đi.
Vụ nổ năm 1687 xảy ra như thế nào?
Trong chiến tranh giữa Venice và Đế quốc Ottoman, quân Ottoman ở Athens dùng Parthenon làm kho thuốc súng. Ngày 26 tháng 9 năm 1687, một quả đạn pháo của quân Venice dưới quyền Francesco Morosini trúng kho, gây nổ làm sập phần giữa công trình, hai mặt tường dài và nhiều cột.
Bảo tàng Acropolis có gì đáng xem?
Bảo tàng mở năm 2009 trưng bày hiện vật từ Acropolis, gồm tượng các thiếu nữ thời cổ xưa, năm tượng thiếu nữ gốc của Erechtheion và phòng trưng bày điêu khắc Parthenon ở tầng trên cùng, bố trí đúng kích thước công trình và nhìn thẳng ra Parthenon. Những chỗ trống trong phòng này dành cho các phần đang ở nước ngoài.
Acropolis có phải là tên riêng của Athens không?
Không. Acropolis trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “thành phố trên cao”, chỉ phần đất cao được củng cố của nhiều thành bang Hy Lạp, như Corinth hay Lindos. Acropolis Athens là cái nổi tiếng nhất nên tên gọi thường được hiểu là của riêng Athens.
Ô nhiễm không khí ảnh hưởng thế nào tới Acropolis?
Khí thải chứa lưu huỳnh từ giao thông và công nghiệp phản ứng với đá cẩm thạch, biến bề mặt thành thạch cao dễ bong tróc. Từ cuối thế kỷ 20, nhiều điêu khắc gốc đã được đưa vào bảo tàng và thay bằng bản sao, đồng thời bề mặt đá được làm sạch bằng tia laser để không làm tổn hại lớp đá cổ.
Tượng Athena Parthenos trông thế nào?
Theo mô tả cổ, tượng cao khoảng 12 m, khung gỗ, da làm bằng ngà voi, trang phục bằng vàng có thể tháo ra. Tượng đã mất; bản phục dựng kích thước thật nổi tiếng nhất hiện nay nằm trong một bản sao Parthenon ở thành phố Nashville của Mỹ.