Ngày Quốc tế Phụ nữ bắt nguồn từ các phong trào lao động và phong trào đòi quyền phụ nữ ở Bắc Mỹ và châu Âu đầu thế kỷ 20: ý tưởng được đưa ra tại một hội nghị phụ nữ quốc tế ở Copenhagen năm 1910, lần đầu được tổ chức năm 1911 ở một số nước châu Âu, và cố định vào ngày 8/3 sau năm 1917. Năm 1975, Liên Hợp Quốc bắt đầu kỷ niệm ngày này.
Câu chuyện phổ biến rằng 8/3 kỷ niệm một cuộc đình công của nữ công nhân dệt ở New York ngày 8/3/1857 đã bị các nhà sử học nghi ngờ mạnh, vì không tìm thấy ghi chép nào về sự kiện đó trong báo chí thời ấy. Bài này trình bày các mốc có tư liệu, giải thích vì sao chuyện năm 1857 bị nghi, và so sánh 8/3 với ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10.
Bối cảnh đầu thế kỷ 20
Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, công nghiệp hoá đưa ngày càng nhiều phụ nữ vào nhà máy, đặc biệt trong ngành dệt may, với giờ làm dài, lương thấp hơn nam giới, điều kiện làm việc nặng nhọc. Cùng lúc, phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ phát triển mạnh ở Anh, Mỹ và nhiều nước châu Âu. Hai dòng chảy này — quyền lao động và quyền chính trị — gặp nhau trong các tổ chức phụ nữ thời đó.
Ở thời điểm năm 1900, chỉ rất ít nơi trên thế giới cho phụ nữ quyền bầu cử ở cấp quốc gia; New Zealand là một trong những nơi đầu tiên, từ năm 1893. Các cuộc tuần hành, kiến nghị, hội nghị quốc tế của phụ nữ diễn ra ngày càng thường xuyên, và ý tưởng về một ngày chung để nêu các yêu cầu này ra đời trong bối cảnh ấy.
Cần lưu ý rằng nhiều tổ chức tham gia khởi xướng ngày Quốc tế Phụ nữ thuộc phong trào xã hội chủ nghĩa và công đoàn thời đó; đồng thời, các phong trào đòi quyền bầu cử của phụ nữ với nhiều khuynh hướng khác nhau cũng góp phần. Lịch sử của ngày lễ phản ánh cả hai nguồn này.
Các mốc có tư liệu
Những mốc dưới đây được các nhà sử học và tư liệu của Liên Hợp Quốc nêu thống nhất:
- Năm 1908–1909: ở Mỹ, Đảng Xã hội Mỹ tổ chức “Ngày Phụ nữ Quốc gia” vào ngày Chủ nhật cuối tháng 2 năm 1909, với các cuộc mít tinh đòi quyền bầu cử và cải thiện điều kiện lao động.
- Năm 1910: tại Hội nghị Phụ nữ Xã hội chủ nghĩa Quốc tế lần thứ hai ở Copenhagen (Đan Mạch), Clara Zetkin, nhà hoạt động người Đức, cùng một số đại biểu đề xuất tổ chức một ngày phụ nữ quốc tế hằng năm. Đề xuất được thông qua, nhưng chưa ấn định ngày cụ thể.
- Ngày 19/3/1911: ngày Quốc tế Phụ nữ đầu tiên được tổ chức ở Áo, Đan Mạch, Đức và Thuỵ Sĩ, với hàng triệu người tham gia các cuộc mít tinh theo tư liệu của Liên Hợp Quốc.
- Năm 1913–1914: một số nước tổ chức vào các ngày khác nhau; năm 1914, nhiều nơi tổ chức vào ngày 8/3.
- Ngày 8/3/1917 (ngày 23/2 theo lịch Julius dùng ở Nga): nữ công nhân ở Petrograd đình công, xuống đường đòi “bánh mì và hoà bình”; cuộc biểu tình lan rộng, mở đầu chuỗi sự kiện thường gọi là Cách mạng tháng Hai ở Nga. Từ đó ngày 8/3 được giữ cố định ở nhiều nước.
- Năm 1975: Liên Hợp Quốc kỷ niệm ngày Quốc tế Phụ nữ lần đầu, trong Năm Quốc tế Phụ nữ.
- Năm 1977: Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết mời các nước công nhận một ngày vì quyền phụ nữ và hoà bình quốc tế, theo truyền thống của mỗi nước.
Mốc năm 1917 giải thích vì sao ngày lễ cố định vào 8/3: đó là ngày diễn ra sự kiện ở Petrograd theo lịch Gregory. Trước đó, ngày tổ chức thay đổi theo từng năm, từng nước.
Quyền bầu cử của phụ nữ: một số mốc
Một trong những yêu cầu trung tâm của những người khởi xướng ngày Quốc tế Phụ nữ là quyền bầu cử. Bảng dưới ghi một số mốc phụ nữ được quyền bầu cử ở cấp quốc gia, để thấy bối cảnh thời đó; nhiều nơi ban đầu còn kèm điều kiện về tuổi, tài sản hay sắc tộc:
| Nước | Năm | Ghi chú |
|---|---|---|
| New Zealand | 1893 | Một trong những nơi đầu tiên; khi đó là thuộc địa tự trị của Anh |
| Phần Lan | 1906 | Phụ nữ vừa được bầu cử vừa được ứng cử |
| Na Uy | 1913 | Sau một giai đoạn có điều kiện về thu nhập |
| Anh | 1918 và 1928 | Năm 1918 cho phụ nữ từ 30 tuổi có điều kiện; năm 1928 ngang quyền với nam giới |
| Mỹ | 1920 | Tu chính án thứ 19; trên thực tế nhiều nhóm phụ nữ còn bị cản trở thêm nhiều thập kỷ |
| Pháp | 1944 | Áp dụng lần đầu trong bầu cử năm 1945 |
| Thuỵ Sĩ | 1971 | Ở cấp liên bang; một số bang còn muộn hơn |
Bảng cho thấy khi ngày Quốc tế Phụ nữ đầu tiên được tổ chức năm 1911, ở phần lớn các nước châu Âu phụ nữ chưa được đi bầu. Điều đó giải thích vì sao quyền bầu cử là khẩu hiệu nổi bật nhất của những cuộc mít tinh đầu tiên. Nó cũng cho thấy những quyền ngày nay được coi là hiển nhiên mới chỉ có khoảng một thế kỷ tuổi ở nhiều nước.
Chuyện cuộc đình công ngày 8/3/1857 ở New York
Nhiều tài liệu, kể cả sách và báo tiếng Việt, kể rằng ngày 8/3/1857 nữ công nhân dệt ở New York đình công đòi giảm giờ làm, bị đàn áp, và ngày 8/3 ra đời để kỷ niệm sự kiện này. Câu chuyện có sức gợi lớn, nhưng có một vấn đề: các nhà sử học tra cứu báo chí New York năm 1857 không tìm thấy bất kỳ ghi chép nào về cuộc đình công đó.
Đầu thập niên 1980, một số nhà sử học Pháp đã lần theo nguồn gốc câu chuyện và cho rằng nó xuất hiện lần đầu vào khoảng thập niên 1950, nhiều khả năng nhằm gắn ngày lễ với một sự kiện ở Mỹ thay vì với sự kiện năm 1917 ở Nga. Kết luận này được nhiều nhà nghiên cứu về sau chấp nhận, dù có thể vẫn có những cuộc đấu tranh của nữ công nhân dệt ở thế kỷ 19 mà ta chưa biết chi tiết.
Điều cần ghi nhận là trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, đã có nhiều cuộc đình công có thật của nữ công nhân dệt may ở New York và các thành phố khác, như cuộc đình công lớn của công nhân may áo sơ mi năm 1909 kéo dài nhiều tuần. Nhưng không có bằng chứng cho một sự kiện ngày 8/3/1857. Kể đúng nguồn gốc không làm giảm ý nghĩa ngày lễ; nó chỉ trả lại cho ngày lễ lịch sử thật của nó.
Ngày 8/3 và ngày 20/10 ở Việt Nam
Việt Nam có hai ngày gắn với phụ nữ, thường bị nhầm lẫn về nguồn gốc. Bảng dưới phân biệt:
| Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 | Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10 | |
|---|---|---|
| Phạm vi | Quốc tế, được Liên Hợp Quốc ghi nhận | Riêng của Việt Nam |
| Nguồn gốc | Phong trào phụ nữ và lao động quốc tế đầu thế kỷ 20; cố định ngày 8/3 sau năm 1917 | Ngày thành lập tổ chức phụ nữ đầu tiên của Việt Nam, năm 1930 |
| Cách đón ở Việt Nam | Tặng hoa, quà cho phụ nữ trong gia đình, cơ quan, trường học | Tương tự 8/3; nhiều cơ quan tổ chức hoạt động riêng |
| Có phải ngày nghỉ không | Không phải ngày nghỉ lễ chung | Không phải ngày nghỉ lễ chung |
Ở Việt Nam, cả hai ngày đều đã trở thành dịp tặng hoa, tặng quà, bày tỏ sự quan tâm với mẹ, vợ, đồng nghiệp nữ. Nguồn gốc khác nhau, nhưng cách đón trong đời sống khá giống nhau.
8/3 ở các nước hôm nay
Cách đón ngày 8/3 khác nhau rất nhiều giữa các nước. Ở một số nước, như Nga và nhiều nước từng thuộc Liên Xô, 8/3 là ngày nghỉ lễ chính thức, mang không khí gần với một ngày lễ tình thương: tặng hoa, tặng quà cho phụ nữ. Ở Ý, hoa mimosa vàng trở thành biểu tượng của ngày này từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Ở nhiều nước phương Tây, 8/3 mang tính chất ngày vận động hơn là ngày tặng quà: các tổ chức, doanh nghiệp, trường đại học dùng dịp này để nêu các vấn đề về bình đẳng giới, như chênh lệch thu nhập, đại diện của phụ nữ trong lãnh đạo, bạo lực gia đình. Liên Hợp Quốc hằng năm chọn một chủ đề cho ngày Quốc tế Phụ nữ.
Sự khác biệt này cho thấy cùng một ngày lễ có thể mang những ý nghĩa rất khác nhau tuỳ bối cảnh văn hoá. Không có cách đón “đúng” duy nhất; mỗi xã hội chọn nhấn mạnh phần ý nghĩa mà họ thấy quan trọng.
Ở Việt Nam, ngày 8/3 được biết tới rộng rãi trong đời sống đô thị và cơ quan, với hoa, thiệp, các buổi gặp mặt, văn nghệ. Trong những năm gần đây, cũng có nhiều tiếng nói nhắc rằng ngày này nên đi kèm sự chia sẻ việc nhà, tôn trọng và cơ hội ngang nhau trong công việc, chứ không chỉ một ngày tặng quà rồi mọi thứ trở lại như cũ.
Đọc lịch sử ngày 8/3 một cách cân bằng
Nguồn gốc gắn với phong trào lao động và xã hội chủ nghĩa. Đây là sự thật lịch sử: những người khởi xướng thuộc các đảng và tổ chức xã hội chủ nghĩa, công đoàn đầu thế kỷ 20. Nêu điều này là mô tả nguồn gốc, không phải đánh giá ý thức hệ.
Ngày lễ đã vượt ra khỏi nguồn gốc ban đầu. Từ khi Liên Hợp Quốc ghi nhận năm 1975, 8/3 được đón ở hầu hết các nước với nhiều thể chế khác nhau, và được nhiều tổ chức, phong trào với quan điểm khác nhau sử dụng.
Truyền thuyết và sử liệu cần tách bạch. Chuyện cuộc đình công năm 1857 là ví dụ về một câu chuyện nguồn gốc được dựng sau, có thể vì lý do chính trị của thời đó. Biết điều này không làm mất giá trị của ngày lễ.
Phụ nữ trong lịch sử không chỉ là “đối tượng được tặng hoa”. Lịch sử của 8/3 là lịch sử của những người phụ nữ tự tổ chức, đấu tranh cho quyền bầu cử, quyền lao động. Nhớ phần lịch sử này giúp ngày lễ có chiều sâu hơn những bó hoa.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Quốc tế Phụ nữ có từ năm nào?
Ý tưởng được thông qua tại hội nghị phụ nữ quốc tế ở Copenhagen năm 1910. Ngày Quốc tế Phụ nữ đầu tiên được tổ chức ngày 19/3/1911 ở Áo, Đan Mạch, Đức và Thuỵ Sĩ. Ngày 8/3 được cố định ở nhiều nước sau sự kiện năm 1917 ở Petrograd.
Vì sao chọn ngày 8 tháng 3?
Ngày 8/3/1917 theo lịch Gregory, tức 23/2 theo lịch Julius dùng ở Nga lúc đó, nữ công nhân Petrograd đình công và xuống đường, mở đầu một chuỗi biến cố lớn ở Nga. Từ đó ngày 8/3 trở thành ngày cố định ở nhiều nước.
Cuộc đình công ngày 8/3/1857 ở New York có thật không?
Các nhà sử học không tìm thấy ghi chép nào về sự kiện này trong báo chí New York năm 1857. Nghiên cứu đầu thập niên 1980 cho rằng câu chuyện xuất hiện khoảng thập niên 1950. Vì vậy nên coi đây là câu chuyện chưa được chứng minh.
Clara Zetkin là ai?
Clara Zetkin (1857–1933) là nhà hoạt động chính trị người Đức, một trong những người lãnh đạo phong trào phụ nữ xã hội chủ nghĩa đầu thế kỷ 20. Tại hội nghị Copenhagen năm 1910, bà cùng một số đại biểu đề xuất tổ chức ngày phụ nữ quốc tế hằng năm.
Liên Hợp Quốc công nhận ngày 8/3 từ khi nào?
Liên Hợp Quốc bắt đầu kỷ niệm ngày Quốc tế Phụ nữ năm 1975, trong Năm Quốc tế Phụ nữ. Năm 1977, Đại hội đồng thông qua nghị quyết mời các nước công nhận một ngày vì quyền phụ nữ và hoà bình quốc tế.
Ngày 8/3 và 20/10 khác nhau thế nào?
Ngày 8/3 là ngày quốc tế, gắn với phong trào phụ nữ thế giới đầu thế kỷ 20. Ngày 20/10 là ngày Phụ nữ Việt Nam, gắn với việc thành lập tổ chức phụ nữ đầu tiên của Việt Nam năm 1930. Cả hai đều không phải ngày nghỉ lễ chung.