Thành Troy có thật không? Đồi Hisarlık, Schliemann và điều khảo cổ chứng minh được

Thành Troy là có thật theo nghĩa: ở đồi Hisarlık, tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, khảo cổ học đã tìm thấy một khu định cư có người ở liên tục hơn ba nghìn năm, với nhiều tầng thành phố chồng lên nhau, trong đó có một thành phố lớn có tường đá thời đồ đồng, phù hợp với Troy của các sử thi Hy Lạp. Hầu hết giới nghiên cứu chấp nhận Hisarlık là Troy (Ilion) của người xưa.

Câu hỏi khó hơn là cuộc chiến thành Troy mà Homer kể trong Iliad có xảy ra hay không. Ở đây khảo cổ học chỉ cho phép nói: có dấu vết phá huỷ ở một số tầng vào cuối thời đồ đồng, có văn bản của người Hittite nhắc tới một vương quốc tên Wilusa, nhưng không có bằng chứng trực tiếp cho cuộc chiến mười năm, các nhân vật Achilles, Hector hay con ngựa gỗ. Bài này đi qua lịch sử khai quật, các tầng thành phố, bằng chứng văn bản và mức độ chắc chắn của từng nhận định.

Từ sử thi tới ngọn đồi: ai tìm ra Troy

Iliad và Odyssey, hai sử thi gắn với tên Homer, được cho là hình thành ở dạng ta biết vào khoảng thế kỷ 8 TCN, từ truyền thống truyền khẩu lâu đời hơn. Người Hy Lạp và La Mã cổ đại tin cuộc chiến thành Troy là sự kiện có thật và còn đến thăm Ilion — một thành phố thời Hy Lạp hoá và La Mã trên chính đồi Hisarlık. Học giả Hy Lạp Eratosthenes thậm chí tính năm thất thủ vào khoảng 1184 TCN, một con số đến từ việc đếm thế hệ, không phải từ sử liệu.

Tới thế kỷ 19, nhiều học giả châu Âu coi Troy chỉ là sản phẩm của thơ ca. Frank Calvert, một người Anh sống ở vùng Dardanelles và sở hữu một phần đồi Hisarlık, đã đào thử từ thập niên 1860 và tin đây là Troy. Ông thuyết phục doanh nhân người Đức Heinrich Schliemann, người giàu lên nhờ buôn bán và say mê Homer, khai quật ở đây từ năm 1870.

Schliemann thường được nhớ như "người tìm ra Troy", nhưng vai trò của Calvert bị chính Schliemann làm mờ trong các cuốn sách của mình. Giới nghiên cứu ngày nay ghi nhận công lao của cả hai, đồng thời nhắc rằng Schliemann có nhiều lời kể về bản thân không trung thực.

Sai lầm của Schliemann và bài học phương pháp

Schliemann muốn tìm thành Troy của vua Priam và tin nó phải nằm ở tầng sâu. Ông cho đào một đường hào lớn xuyên qua trung tâm ngọn đồi, phá huỷ nhiều tầng văn hoá nằm trên — trong đó có chính các tầng thuộc cuối thời đồ đồng mà về sau được coi là ứng viên thật cho Troy của Homer. Đường hào ấy vẫn còn thấy được ở di chỉ ngày nay, gọi là "hào Schliemann".

Năm 1873, ông công bố tìm thấy "kho báu của Priam" — một bộ sưu tập đồ vàng, bạc, đồng. Về sau các nhà khảo cổ xác định số đồ vật này thuộc tầng Troy II, sớm hơn thời Homer kể hơn một nghìn năm. Cách Schliemann kể việc phát hiện cũng có nhiều điểm mâu thuẫn, và ông đã đưa kho báu ra khỏi lãnh thổ Ottoman trái với thoả thuận. Kho báu được đưa về Berlin, biến mất cuối Chiến tranh thế giới thứ hai và tái xuất ở một bảo tàng tại Moskva đầu thập niên 1990.

Người cộng sự Wilhelm Dörpfeld, một kiến trúc sư có phương pháp hơn, đã khai quật tiếp sau khi Schliemann mất năm 1890 và xác định trình tự các tầng. Các đợt khai quật sau đó của Carl Blegen trong thập niên 1930 và của nhóm quốc tế do Manfred Korfmann dẫn đầu từ năm 1988 dùng kỹ thuật hiện đại, làm thay đổi đáng kể hiểu biết về ngọn đồi.

Chín tầng thành phố ở Hisarlık

Các nhà khảo cổ chia di chỉ thành chín tầng chính, mỗi tầng có nhiều giai đoạn nhỏ — tổng cộng hơn bốn mươi lớp. Niên đại dưới đây là khoảng ước tính, các nhóm nghiên cứu còn lệch nhau.

Bảng này cho thấy vì sao câu hỏi "Troy có thật không" phải hỏi lại là "Troy nào": ngọn đồi chứa cả chục thành phố khác nhau qua ba nghìn năm.

Bằng chứng văn bản: Wilusa trong lưu trữ Hittite

Bằng chứng ngoài sử thi quan trọng nhất đến từ thủ đô Hattusa của người Hittite ở miền trung Anatolia. Các văn bản trên bảng đất sét thế kỷ 14–13 TCN nhắc tới một vương quốc ở phía tây tên là Wilusa, và một nơi tên Taruisa. Nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng Wilusa tương ứng với Wilios, dạng cổ của tên Ilios mà Homer dùng cho Troy, còn Taruisa gợi nhớ tên Troia.

Một hiệp ước khoảng đầu thế kỷ 13 TCN giữa vua Hittite và vua Wilusa tên Alaksandu — một cái tên làm nhiều người liên tưởng tới Alexandros, tên khác của hoàng tử Paris trong Iliad. Các văn bản Hittite cũng nhắc tới Ahhiyawa, mà nhiều nhà nghiên cứu cho là người Achaea — tên Homer gọi người Hy Lạp — và ghi nhận các xung đột ở vùng Wilusa. Năm 1995, các nhà khảo cổ ở Troy tìm thấy một con dấu bằng đồng khắc chữ Luwian, ngôn ngữ của vùng Anatolia, cho thấy di chỉ gắn với thế giới Anatolia và có thể có hoạt động giấy tờ.

Những bằng chứng này cho thấy bối cảnh lịch sử của truyền thuyết là có thật: một vương quốc quan trọng ở tây bắc Anatolia, có quan hệ và xung đột với các thế lực xung quanh, trong đó có người Hy Lạp thời Mycenae. Nhưng các phương trình như "Wilusa là Troy", "Alaksandu là Paris" vẫn là giả thuyết được nhiều người ủng hộ chứ không phải điều đã chứng minh.

Bối cảnh rộng: sự sụp đổ cuối thời đồ đồng

Dấu vết phá huỷ ở Troy VIIa không đứng một mình. Trong khoảng năm 1200 tới 1150 TCN, cả vùng Đông Địa Trung Hải trải qua một chuỗi biến động: nhiều cung điện Mycenae ở Hy Lạp như Pylos bị thiêu rụi và không được xây lại, đế quốc Hittite tan rã, thành phố cảng Ugarit trên bờ biển Syria bị phá huỷ, chữ viết Linear B của người Hy Lạp biến mất. Ở Ai Cập, các văn khắc thời Ramesses III mô tả những cuộc tấn công của các nhóm mà giới nghiên cứu gọi chung là "Người Biển".

Nguyên nhân của sự sụp đổ này là đề tài tranh luận lớn. Các giả thuyết gồm hạn hán kéo dài và mất mùa, một chuỗi động đất, sự đứt gãy của mạng lưới thương mại đồng và thiếc, các cuộc di cư và xung đột, nổi dậy trong nội bộ các vương quốc. Phần lớn nhà nghiên cứu hiện nay nghiêng về cách giải thích tổng hợp: nhiều cú sốc cùng lúc đánh vào một hệ thống các nhà nước gắn chặt với nhau.

Đặt Troy vào bối cảnh này giúp hiểu vì sao ký ức về một cuộc chiến lớn có thể hình thành: thế giới mà Iliad mô tả là thế giới đã mất đi trong biến động ấy, và các thế hệ sau, trong "thời kỳ tăm tối" Hy Lạp, nhớ về nó như thời của các anh hùng. Sử thi có thể giữ lại những mảnh ký ức thật — tên địa danh, kiểu vũ khí, mũ giáp nanh lợn rừng — lẫn với những lớp thêm thắt của nhiều thế kỷ.

Mức độ chắc chắn của từng nhận định

Bảng dưới tách điều khảo cổ học khẳng định được khỏi điều chỉ là giả thuyết hay truyền thuyết.

Troy hôm nay và tranh luận về quy mô thành phố

Một trong những phát hiện quan trọng của nhóm Korfmann là "thành phố dưới": khảo sát bằng từ kế và khai quật cho thấy dấu vết khu dân cư và một con hào bên ngoài thành cao, nghĩa là Troy cuối thời đồ đồng có thể lớn hơn nhiều so với hình dung trước, có lẽ là một trung tâm khu vực đáng kể. Phát hiện này dẫn tới tranh luận gay gắt đầu thập niên 2000, khi nhà sử học Frank Kolb cho rằng Korfmann đã diễn giải quá đà và thổi phồng quy mô. Tranh luận cho thấy khảo cổ học có thể bất đồng như thế nào về cùng một bộ dữ liệu.

Di chỉ Troy được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1998, và khai quật vẫn tiếp tục dưới sự dẫn dắt của các nhà khảo cổ Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 2018, một bảo tàng lớn được mở gần di chỉ, trưng bày hiện vật từ các tầng thành phố — trong đó có một số đồ vật được các bảo tàng nước ngoài trả lại.

Đến thăm Troy, nhiều người thất vọng vì không thấy thành phố huy hoàng như trong phim; thứ còn lại là những đoạn tường của nhiều thời kỳ đan xen trên một ngọn đồi thấp. Nhưng chính sự chồng chéo đó là điều đặc biệt: hiếm nơi nào cho thấy rõ như vậy cách các thế hệ người xây trên tàn tích của nhau suốt ba nghìn năm.

Câu hỏi thường gặp

Thành Troy nằm ở đâu?

Di chỉ Troy nằm trên đồi Hisarlık, thuộc tỉnh Çanakkale ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, gần lối vào eo biển Dardanelles. Vị trí này kiểm soát con đường biển giữa biển Aegea và biển Marmara, giải thích vì sao thành phố giàu có và trở thành mục tiêu tranh giành.

Helen thành Troy có thật không?

Không có bằng chứng khảo cổ hay văn bản nào ngoài thơ ca về một người phụ nữ tên Helen gây ra chiến tranh. Các nhà nghiên cứu coi nhân vật này thuộc về truyền thuyết và sử thi, phản ánh cách người Hy Lạp kể lại xung đột của quá khứ.

Homer có phải là người thật không?

Đây là "câu hỏi Homer" mà học giới tranh luận từ lâu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Iliad và Odyssey hình thành từ truyền thống hát kể truyền miệng qua nhiều thế hệ; Homer có thể là một hoặc vài nhà thơ đã định hình văn bản, hoặc là một cái tên truyền thống. Chưa có câu trả lời chắc chắn.

Kho báu của Priam hiện ở đâu?

Phần lớn kho báu được Schliemann đưa về Berlin, mất tích năm 1945 và được xác nhận đang ở Bảo tàng Pushkin, Moskva, từ thập niên 1990. Quyền sở hữu là vấn đề còn tranh chấp giữa nhiều bên. Dù mang tên Priam, các hiện vật thuộc tầng Troy II, cổ hơn nhiều so với thời được cho là của cuộc chiến.

Vì sao khảo cổ học không thể chứng minh cuộc chiến thành Troy?

Một thành phố bị phá huỷ để lại dấu vết cháy, đổ nát, vũ khí, nhưng không ghi lại ai tấn công, vì sao và trong bao lâu. Muốn gắn các dấu vết đó với câu chuyện của Homer cần văn bản đương thời ghi rõ sự kiện, điều hiện chưa tìm thấy.