Đá Rosetta là một tấm bia đá granodiorite khắc cùng một sắc lệnh năm 196 TCN bằng ba hệ chữ: chữ tượng hình Ai Cập, chữ demotic (chữ viết thông dụng của người Ai Cập thời đó) và chữ Hy Lạp cổ. Vì phần chữ Hy Lạp đọc được, tấm đá trở thành chìa khoá để các học giả đầu thế kỷ 19 bắt đầu giải mã chữ tượng hình, bước quyết định do Jean-François Champollion thực hiện năm 1822.
Tấm đá được lính Pháp tìm thấy năm 1799, chuyển sang tay người Anh năm 1801 và nằm ở Bảo tàng Anh từ năm 1802. Câu chuyện thường được kể gọn thành "nhờ đá Rosetta mà đọc được chữ tượng hình", nhưng thực tế quá trình dài hơn, cần nhiều văn bản khác và một hiểu biết then chốt về bản chất của chữ viết Ai Cập. Bài này đi qua tấm đá, nội dung của nó và từng bước giải mã.
Tấm đá được tìm thấy thế nào
Tháng 7 năm 1799, trong cuộc viễn chinh Ai Cập của Napoleon Bonaparte, lính Pháp đang gia cố một pháo đài cũ gần thị trấn Rashid, người châu Âu gọi là Rosetta, ở vùng châu thổ sông Nile. Sĩ quan công binh Pierre-François Bouchard nhận ra tấm đá có chữ được dùng làm vật liệu xây trong tường. Đi theo đoàn viễn chinh có hơn một trăm nhà khoa học và học giả, nên tầm quan trọng của phát hiện được nhận ra ngay; bản sao chữ khắc nhanh chóng được làm và gửi về châu Âu.
Sau khi quân Pháp thua ở Ai Cập, Hiệp ước Alexandria năm 1801 buộc Pháp giao lại nhiều hiện vật cho Anh, trong đó có tấm đá. Nó tới Anh năm 1802 và được trưng bày ở Bảo tàng Anh từ đó, trừ một thời gian ngắn được cất xuống hầm để tránh bom trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Đây là hiện vật được khách tham quan Bảo tàng Anh xem nhiều bậc nhất.
Tấm đá cao khoảng 1,1 mét, nặng khoảng 760 kg, và không còn nguyên vẹn: phần trên, nơi có phần lớn chữ tượng hình, bị vỡ mất. Phần chữ tượng hình còn lại khoảng 14 dòng, chữ demotic khoảng 32 dòng, chữ Hy Lạp khoảng 54 dòng. Mặt khắc ban đầu không đen như ta thấy trong ảnh cũ — lớp sáp và mực do các học giả thế kỷ 19 bôi lên để làm bản rập đã được làm sạch năm 1999.
Nội dung sắc lệnh: không phải một văn bản đặc biệt
Người ta hay tưởng tấm đá chứa một văn bản quan trọng. Thật ra đây là một sắc lệnh khá bình thường của thời Ptolemaios: hội đồng tư tế họp ở Memphis năm 196 TCN ghi nhận công đức của vua Ptolemy V, khi đó khoảng 13 tuổi, như giảm thuế, ân xá, ban tặng cho các đền thờ, và quyết định tôn vinh nhà vua bằng tượng và lễ hội. Đổi lại, các đền thờ được giữ đặc quyền.
Lý do sắc lệnh được khắc bằng ba hệ chữ là thực tế xã hội Ai Cập thời đó: chữ tượng hình là chữ thiêng dùng trong đền thờ, chữ demotic là chữ của hành chính và đời sống hằng ngày của người Ai Cập, còn chữ Hy Lạp là ngôn ngữ của triều đình Ptolemaios. Những sắc lệnh như vậy được khắc nhiều bản và dựng ở các đền thờ khắp đất nước; các bản sao một phần khác của cùng sắc lệnh này đã được tìm thấy về sau.
Điều này có ý nghĩa với việc giải mã: vì là văn bản song song, người đọc biết trước nội dung của phần tượng hình qua phần Hy Lạp. Vấn đề là không biết chữ nào ứng với từ nào, và quan trọng hơn, không biết chữ tượng hình là chữ ghi âm hay chữ ghi ý.
Dòng thời gian: từ hiểu lầm tới giải mã
Quá trình kéo dài hơn hai thập kỷ sau khi tìm thấy tấm đá, dựa trên nhiều thế kỷ hiểu sai trước đó.
- Khoảng cuối thế kỷ 4 TCN – thế kỷ 4 CN — chữ tượng hình dần bị thu hẹp vào phạm vi đền thờ; bản khắc tượng hình được biết là muộn nhất có niên đại năm 394 CN ở đền Philae.
- Thế kỷ 17 — học giả Athanasius Kircher cho rằng chữ tượng hình là ký hiệu biểu tượng thần bí, không ghi âm; ông đúng khi cho rằng tiếng Copt là hậu duệ của tiếng Ai Cập cổ.
- 7/1799 — tìm thấy tấm đá ở Rashid.
- 1802 — Antoine-Isaac Silvestre de Sacy và Johan David Åkerblad đọc được một số tên riêng trong phần demotic.
- 1814–1819 — Thomas Young nhận ra các khung bầu dục (cartouche) chứa tên vua và đọc đúng một phần tên Ptolemy; nhận ra mối liên hệ giữa demotic và tượng hình.
- 1822 — Champollion đọc được tên Ptolemy và Cleopatra, rồi các tên vua thuần Ai Cập; bức thư gửi ông Dacier ngày 27/9/1822 công bố kết quả.
- 1824 — Champollion xuất bản công trình trình bày hệ thống chữ tượng hình như kết hợp ký hiệu ghi âm và ghi ý.
- Sau 1832 — Champollion mất; các học giả như Karl Richard Lepsius hoàn thiện và kiểm chứng phương pháp.
Champollion đã làm gì khác những người trước
Thomas Young, một nhà vật lý và bác sĩ người Anh, đã đi được những bước quan trọng: ông chứng minh cartouche chứa tên riêng và một số ký hiệu trong đó ghi âm. Nhưng Young cho rằng cách ghi âm chỉ dùng cho tên nước ngoài như Ptolemy, còn phần lớn chữ tượng hình vẫn là ký hiệu ghi ý.
Champollion, người đã học tiếng Copt từ nhỏ cùng nhiều ngôn ngữ phương Đông, có hai lợi thế. Thứ nhất, ông dùng thêm những văn bản khác ngoài tấm đá, đặc biệt là một cột tháp đá từ đảo Philae được mang về Anh, khắc tên Cleopatra bằng cả chữ Hy Lạp và chữ tượng hình. So hai tên Ptolemy và Cleopatra, các ký hiệu chung như P, T, L, O khớp đúng vị trí — bằng chứng rằng chúng ghi âm. Thứ hai, ông thử đọc các cartouche tên vua Ai Cập thuần tuý như Ramesses và Thutmose bằng giá trị âm vừa tìm được và tiếng Copt, và đọc ra được — nghĩa là hệ thống ghi âm được dùng cho cả tiếng Ai Cập, không chỉ tên ngoại.
Kết luận then chốt của Champollion là chữ tượng hình là một hệ thống hỗn hợp: có ký hiệu ghi âm một, hai, ba phụ âm; có ký hiệu ghi ý; và có những ký hiệu "định loại" đặt cuối từ để chỉ nhóm nghĩa. Giai thoại kể rằng khi nhận ra điều này, ông chạy tới phòng làm việc của anh trai, reo lên bằng tiếng Pháp rằng mình đã nắm được vấn đề rồi ngất đi — chi tiết do người trong gia đình kể lại, khó kiểm chứng.
Chữ tượng hình hoạt động thế nào
Hệ chữ mà Champollion mở ra có ba loại ký hiệu dùng cùng nhau. Loại thứ nhất ghi một phụ âm, khoảng hai mươi lăm ký hiệu, thường được ví là "bảng chữ cái" của người Ai Cập dù họ không bao giờ dùng riêng chúng như một bảng chữ cái. Loại thứ hai ghi cụm hai hoặc ba phụ âm. Loại thứ ba là ký hiệu định loại, không đọc thành tiếng, đặt cuối từ để cho biết nhóm nghĩa: hình người ngồi cho từ chỉ người, hình mặt trời cho từ chỉ thời gian, hình cuộn giấy cói cho khái niệm trừu tượng.
Một từ thường được viết bằng vài ký hiệu ghi âm, có khi lặp lại phụ âm để dễ đọc, rồi thêm ký hiệu định loại. Chữ viết không ghi nguyên âm, tương tự nhiều hệ chữ Semit; vì vậy tên một vị vua có thể được phiên âm theo nhiều cách khác nhau trong sách hiện đại. Chữ có thể viết từ phải sang trái, trái sang phải hoặc từ trên xuống; người đọc nhận hướng nhờ các hình người và vật quay mặt về phía đầu dòng.
Bên cạnh chữ tượng hình trang trọng còn có chữ hieratic, dạng viết nhanh bằng bút sậy trên giấy cói dùng từ rất sớm, và về sau là demotic. Hiểu được quan hệ giữa ba dạng này — cùng một ngôn ngữ, ba lối viết — là một phần quan trọng trong thành công của Champollion.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Câu chuyện đá Rosetta thường bị kể gọn đến mức sai.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Chỉ cần đá Rosetta là giải mã được chữ tượng hình | Tấm đá là điểm khởi đầu; Champollion cần thêm các văn bản khác, như cột tháp Philae, và kiến thức tiếng Copt. |
| Đá Rosetta chứa ba ngôn ngữ | Chỉ có hai ngôn ngữ — tiếng Ai Cập và tiếng Hy Lạp — được viết bằng ba hệ chữ; tượng hình và demotic đều ghi tiếng Ai Cập. |
| Chữ tượng hình là chữ tượng hình thuần tuý, mỗi hình là một ý | Phần lớn ký hiệu ghi âm; hệ thống kết hợp âm và ý. |
| Thomas Young không đóng góp gì | Young có đóng góp thật về cartouche và quan hệ giữa các hệ chữ; tranh cãi về công lao giữa hai người từng diễn ra gay gắt, nhưng việc chứng minh cả hệ thống là của Champollion. |
| Tấm đá màu đen | Màu đen do lớp mực và sáp bôi lên thời trước; sau khi làm sạch, đá có màu xám sẫm với ánh hồng. |
Di sản và cuộc tranh luận về nơi tấm đá thuộc về
Việc giải mã chữ tượng hình đặt nền cho ngành Ai Cập học hiện đại. Từ chỗ chỉ biết Ai Cập qua lời kể của Herodotus và các tác giả Hy Lạp, La Mã, các học giả nay đọc được trực tiếp hàng vạn văn bản trên đền đài, mộ táng, giấy cói: văn học, thư từ, hợp đồng, văn bản y học, toán học. Hình ảnh về Ai Cập cổ đại thay đổi hoàn toàn.
Tên "Rosetta" trở thành ẩn dụ cho mọi chìa khoá giải mã, từ phần mềm dịch thuật tới tên một tàu thăm dò sao chổi của Cơ quan Vũ trụ châu Âu. Bảo tàng Anh trưng bày tấm đá với vị trí trung tâm; bản sao của nó có ở nhiều nơi, kể cả ở thị trấn Rashid.
Từ nhiều năm nay, các nhà Ai Cập học và một số tiếng nói ở Ai Cập đề nghị đưa tấm đá về nước, như một phần của cuộc tranh luận rộng hơn về hiện vật được mang khỏi nơi xuất xứ trong thời thuộc địa và chiến tranh. Bảo tàng Anh lập luận về quyền sở hữu hợp pháp theo hiệp ước năm 1801 và vai trò của một bảo tàng toàn cầu. Cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn; đây là vấn đề về đạo đức bảo tàng và quan hệ văn hoá, không có câu trả lời đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Có thể xem đá Rosetta ở đâu?
Đá Rosetta được trưng bày thường xuyên ở Bảo tàng Anh, London, trong phòng điêu khắc Ai Cập. Hiện vật đặt trong tủ kính và thường rất đông người xem; các bản sao có thể chạm vào được đặt ở một số khu khác của bảo tàng và ở nhiều nơi trên thế giới.
Chữ demotic khác chữ tượng hình thế nào?
Demotic là dạng chữ viết nhanh, rất giản lược, phát triển từ khoảng thế kỷ 7 TCN, dùng cho hành chính, pháp lý và đời sống hằng ngày. Chữ tượng hình là dạng chữ trang trọng dùng trên đền đài. Cả hai đều ghi tiếng Ai Cập, nhưng hình dạng ký tự khác nhau đến mức khó nhận ra quan hệ.
Tiếng Copt là gì và vì sao giúp giải mã?
Tiếng Copt là giai đoạn muộn nhất của tiếng Ai Cập, viết bằng chữ cái gốc Hy Lạp thêm vài ký tự, còn được dùng trong nghi lễ của cộng đồng Copt ở Ai Cập. Vì biết cách đọc tiếng Copt, Champollion có thể nhận ra các từ Ai Cập cổ khi đã đọc được âm của chúng.
Hiện nay người ta đọc chữ tượng hình chính xác đến đâu?
Các nhà Ai Cập học đọc và dịch được phần lớn văn bản tượng hình. Khó khăn còn lại nằm ở cách phát âm, vì chữ viết không ghi nguyên âm, và ở nghĩa của một số từ hiếm. Cách phát âm quy ước mà học giới dùng là sản phẩm tái dựng, không phải phát âm thật của người xưa.
Có bản Rosetta nào khác được tìm thấy không?
Có những bia đá khắc cùng sắc lệnh năm 196 TCN hoặc các sắc lệnh tương tự ba hệ chữ thời Ptolemaios, như sắc lệnh Canopus năm 238 TCN được tìm thấy năm 1866. Các văn bản này giúp kiểm chứng và hoàn thiện cách đọc của Champollion.