Lăng mộ Tutankhamun, ký hiệu KV62 ở Thung lũng các Vị vua gần Luxor, được nhà khảo cổ Howard Carter tìm thấy tháng 11 năm 1922 và là ngôi mộ hoàng gia Ai Cập gần như nguyên vẹn duy nhất được khai quật thời hiện đại. Trong mộ có hơn năm nghìn hiện vật, từ quan tài vàng, mặt nạ vàng nổi tiếng tới quần áo, xe ngựa, giường, gậy chống và hạt giống. Việc lập hồ sơ toàn bộ kéo dài khoảng mười năm.
Tutankhamun là một vị vua trị vì ngắn, mất khi chưa tới 20 tuổi; danh tiếng của ông đến từ ngôi mộ hơn là từ việc ông làm. Ngôi mộ đó cũng là một bài học về phương pháp: những gì Carter ghi chép và chụp ảnh năm 1922 vẫn được dùng để nghiên cứu hôm nay, trong khi một số kết luận từng được tin chắc về cái chết của nhà vua đã bị khoa học sau này bác bỏ.
Vị vua trẻ trong một giai đoạn xáo trộn
Tutankhamun thuộc Vương triều thứ 18 thời Tân Vương quốc, trị vì khoảng năm 1332 tới 1323 TCN (các nhà Ai Cập học còn lệch nhau vài năm). Ông lên ngôi khi khoảng tám, chín tuổi, ngay sau thời trị vì của Akhenaten — vị pharaoh đã dời kinh đô tới Amarna và đặt việc thờ thần mặt trời Aten lên trên các thần truyền thống.
Tên khai sinh của ông là Tutankhaten, "hình ảnh sống của Aten". Trong vài năm đầu trị vì, triều đình dưới sự điều hành của các quan lớn như Ay và tướng Horemheb đã quay lại các tập tục cũ, rời Amarna, khôi phục địa vị của thần Amun, và nhà vua đổi tên thành Tutankhamun. Một tấm bia "khôi phục" dựng ở Karnak mô tả tình trạng đền miếu bị bỏ bê trước đó và việc nhà vua tu sửa chúng.
Sau khi ông mất, Ay rồi Horemheb lên ngôi. Các vua về sau xoá tên Akhenaten và những người kế vị trực tiếp, trong đó có Tutankhamun, khỏi danh sách vua chính thức. Chính sự lãng quên đó, cùng việc lối vào mộ bị đất đá và lán thợ của các công trình về sau che lấp, giúp ngôi mộ thoát khỏi phần lớn những vụ trộm đã quét sạch các lăng vua khác.
Dòng thời gian cuộc khai quật
Các mốc dựa trên nhật ký và ghi chép khai quật của Howard Carter, nay được số hoá và công bố.
- 1907 — Carter, một nhà khảo cổ và họa sĩ làm việc lâu năm ở Ai Cập, bắt đầu hợp tác với nhà tài trợ là Bá tước Carnarvon thứ năm.
- 1917–1922 — nhiều mùa khai quật ở Thung lũng các Vị vua không có kết quả lớn; Carnarvon cân nhắc dừng tài trợ.
- 4/11/1922 — đội công nhân phát hiện bậc đá đầu tiên của lối xuống mộ.
- 26/11/1922 — Carter mở lỗ nhìn vào gian tiền sảnh dưới ánh nến; câu trả lời quen thuộc "những thứ tuyệt vời" được ghi lại ở vài dạng hơi khác nhau.
- 16/2/1923 — chính thức mở phòng mai táng, thấy khối thờ mạ vàng bao quanh quan tài.
- 4/1923 — Carnarvon mất ở Cairo vì nhiễm trùng.
- 1925 — mở quan tài trong cùng bằng vàng; khám nghiệm xác ướp lần đầu.
- Đến khoảng 1932 — hoàn tất việc lấy và lập hồ sơ hiện vật.
- 1968, 2005, 2007–2009 — chụp X-quang, chụp cắt lớp CT và nghiên cứu ADN xác ướp.
Khai quật kiểu Carter: chậm và được ghi chép kỹ
Điều làm cuộc khai quật KV62 có giá trị khoa học không chỉ là số vàng mà là cách nó được ghi chép. Mỗi hiện vật được đánh số, chụp ảnh tại chỗ trước khi di chuyển, vẽ và mô tả trên phiếu. Nhiếp ảnh gia Harry Burton chụp hàng nghìn tấm phim thuỷ tinh; nhiều đồ vật mỏng manh như vải, hoa khô, đồ gỗ được gia cố bằng sáp hoặc keo trước khi nhấc lên. Một ngôi mộ khác trong thung lũng, mộ của vua Seti II, được dùng làm phòng thí nghiệm bảo quản.
Ngôi mộ nhỏ so với địa vị nhà vua, chỉ có bốn gian, và đồ vật được xếp chật chội. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng mộ ban đầu không được thiết kế cho vua, mà được hoàn thiện vội khi ông mất đột ngột. Một số đồ tuỳ táng mang dấu vết đã được sửa tên, có thể vốn làm cho người khác trong hoàng gia.
Ghi chép cũng cho thấy mộ không hoàn toàn nguyên vẹn: kẻ trộm đã vào ít nhất hai lần không lâu sau lễ an táng, lấy đi một số đồ nhỏ, kim loại quý và dầu thơm, trước khi các quan chức niêm phong lại. Những dấu vết lục lọi ấy vẫn được thấy trong ảnh của Burton.
Cuộc khai quật cũng có mặt đáng tranh luận về ứng xử. Carnarvon bán độc quyền đưa tin cho một tờ báo London, khiến báo chí khác bực tức, và chính điều đó góp phần thổi phồng chuyện "lời nguyền" sau khi ông mất. Chính quyền Ai Cập khi ấy cương quyết giữ toàn bộ hiện vật trong nước, khác với thông lệ chia hiện vật cho đoàn khai quật nước ngoài trước đó — một bước ngoặt trong quan hệ giữa Ai Cập và giới khảo cổ châu Âu.
Những gì ngôi mộ chứa và kể
Xác ướp nằm trong ba lớp quan tài lồng nhau, lớp trong cùng bằng vàng nặng khoảng 110 kg; bên ngoài là quan tài đá và bốn lớp khối thờ gỗ mạ vàng. Mặt nạ vàng đặt trên đầu xác ướp nặng khoảng 10 kg, khảm đá quý và thuỷ tinh màu. Những hiện vật này nổi tiếng nhất, nhưng với nhà nghiên cứu, đồ dùng thường ngày có khi còn quý hơn.
Trong mộ có hơn một trăm gậy chống, nhiều chiếc có dấu mòn sử dụng; sáu chiếc xe ngựa tháo rời; quần áo, giày dép, găng tay; đồ chơi và bàn cờ; giỏ thức ăn, hũ rượu có ghi năm và nơi sản xuất; hạt giống và vòng hoa khô cho biết mùa an táng. Hai xác ướp thai nhi nhỏ được tìm thấy, theo phân tích về sau có thể là con gái của Tutankhamun, mất từ trong bụng mẹ.
Một dao găm có lưỡi bằng sắt thiên thạch — điều được xác nhận bằng phân tích thành phần năm 2016 — cho thấy người Ai Cập thời đó coi sắt từ trời rơi xuống là vật liệu quý hiếm. Toàn bộ những đồ vật này giúp tái dựng đời sống cung đình, nghề thủ công và nghi lễ mai táng của Tân Vương quốc một cách hiếm có.
Tutankhamun chết vì sao: các giả thuyết qua thời gian
Đây là ví dụ điển hình cho việc khoa học sửa lại kết luận khi có công cụ tốt hơn.
| Giả thuyết | Dựa trên | Hiện trạng |
|---|---|---|
| Bị đánh vào đầu, có thể bị ám sát | Ảnh X-quang năm 1968 thấy mảnh xương trong hộp sọ | Bị bác phần lớn: chụp CT năm 2005 cho thấy mảnh xương nhiều khả năng do quá trình ướp xác hoặc khám nghiệm năm 1925, không phải chấn thương lúc sống |
| Gãy xương đùi trái, nhiễm trùng | CT 2005 thấy vết gãy gần đầu gối dường như chưa lành | Còn tranh luận: có thể gãy trước khi chết, cũng có thể do khám nghiệm thô bạo năm 1925 |
| Sốt rét | Nghiên cứu ADN công bố năm 2010 phát hiện dấu vết ký sinh trùng sốt rét | Được nhiều người chấp nhận như yếu tố góp phần; một số nhà di truyền học nghi ngờ độ tin cậy của ADN cổ trong điều kiện Ai Cập |
| Bệnh xương ở chân, đi lại khó khăn | CT cho thấy dị dạng xương bàn chân trái; nhiều gậy chống trong mộ | Được chấp nhận rộng rãi là ông có vấn đề ở chân |
| Tai nạn xe ngựa | Suy luận từ vết gãy và tổn thương xương sườn | Giả thuyết, chưa có bằng chứng quyết định |
Nguyên nhân chết chính xác vẫn chưa xác định được. Nhiều khả năng là sự kết hợp của sức khoẻ yếu, bệnh tật và một chấn thương. Nghiên cứu năm 2010 cũng đề xuất Akhenaten là cha của Tutankhamun, dựa trên ADN của xác ướp trong mộ KV55; danh tính xác ướp đó và cách đọc kết quả vẫn còn được bàn.
Từ phát hiện khảo cổ tới hiện tượng văn hoá
Ngay trong thập niên 1920, ngôi mộ đã tạo ra một làn sóng say mê Ai Cập ở châu Âu và Mỹ: hoạ tiết hoa sen, bọ hung, đầu rắn hổ mang xuất hiện trên trang sức, đồ nội thất, mặt tiền rạp chiếu phim, góp phần định hình phong cách nghệ thuật trang trí thời đó. Hàng nghìn bài báo, ảnh của Burton và các buổi nói chuyện của Carter đưa ngành Ai Cập học ra công chúng rộng hơn bao giờ hết.
Từ thập niên 1960, các cuộc triển lãm lưu động hiện vật Tutankhamun ở nhiều nước thu hút lượng khách kỷ lục, trở thành mô hình cho kiểu "triển lãm bom tấn" của các bảo tàng lớn và cũng là công cụ ngoại giao văn hoá của Ai Cập. Mặt trái là rủi ro cho hiện vật khi vận chuyển nhiều lần; từ thập niên 2010, một số hiện vật mỏng manh nhất không còn được phép đưa ra nước ngoài.
Với giới nghiên cứu, di sản quan trọng nhất lại ít hào nhoáng hơn: kho hồ sơ khai quật — nhật ký, phiếu hiện vật, bản vẽ, hàng nghìn tấm ảnh — được Viện Griffith thuộc Đại học Oxford lưu giữ và số hoá, cho phép các thế hệ sau kiểm tra lại từng chi tiết của cuộc khai quật một trăm năm trước. Đây là lý do một cuộc khai quật được ghi chép tốt vẫn tiếp tục sinh ra tri thức rất lâu sau khi hố đào đã đóng lại.
Lời nguyền, phòng ẩn và những điều chưa được chứng minh
Chuyện "lời nguyền của pharaoh" bắt đầu từ cái chết của Carnarvon năm 1923 và được báo chí khai thác mạnh. Không có câu khắc nguyền rủa nào trong mộ như lời đồn, và Carter, người trực tiếp làm việc trong mộ nhiều năm nhất, sống tới năm 1939. Một nghiên cứu thống kê về những người có mặt khi mở mộ không thấy họ chết sớm hơn bình thường. Chủ đề này được bàn kỹ hơn ở mục bí ẩn lịch sử của trang.
Năm 2015, nhà Ai Cập học Nicholas Reeves đưa ra giả thuyết dựa trên ảnh quét độ phân giải cao các bức tường: phía sau tường phòng mai táng có thể có những gian chưa mở, thậm chí là mộ của hoàng hậu Nefertiti. Các đợt khảo sát bằng radar sau đó cho kết quả trái ngược nhau; tới nay chưa có bằng chứng xác nhận phòng ẩn. Đây là ví dụ về một giả thuyết hợp lý về mặt lý luận nhưng chưa được dữ liệu ủng hộ.
Hiện vật trong mộ đã được chuyển dần từ Bảo tàng Ai Cập ở Cairo sang Bảo tàng Đại Ai Cập gần Giza, nơi dự kiến trưng bày toàn bộ bộ sưu tập Tutankhamun lần đầu tiên. Xác ướp vẫn nằm trong mộ KV62, trong một tủ kính kiểm soát khí hậu.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người tìm ra lăng mộ Tutankhamun?
Đội khai quật do nhà khảo cổ người Anh Howard Carter dẫn đầu, với tài trợ của Bá tước Carnarvon thứ năm. Bậc đá đầu tiên được một công nhân Ai Cập trong đội phát hiện; các nguồn sau này nhắc tên một cậu bé chở nước, nhưng chi tiết này chủ yếu dựa vào lời kể lại.
Vì sao mộ Tutankhamun không bị trộm sạch như các mộ khác?
Mộ có bị trộm vào hai lần thời cổ đại nhưng được niêm phong lại. Sau đó lối vào bị đất đá và lán của công nhân xây mộ Ramesses VI phía trên che lấp. Việc tên Tutankhamun bị xoá khỏi danh sách vua chính thức cũng khiến ngôi mộ ít được chú ý.
Mặt nạ vàng Tutankhamun từng bị hư hại phải không?
Năm 2014, phần râu của mặt nạ bị rơi ra trong lúc bảo trì tủ trưng bày và bị gắn lại vội bằng keo không phù hợp. Năm 2015 một nhóm chuyên gia bảo tồn đã gỡ keo cũ và gắn lại bằng sáp ong theo kỹ thuật truyền thống.
Tutankhamun có phải là pharaoh quan trọng không?
Về chính trị, triều đại ông ngắn và phần lớn quyết định do các quan lớn điều hành. Ý nghĩa lịch sử của ông nằm ở việc khôi phục các tập tục truyền thống sau thời Amarna, và đặc biệt ở giá trị nghiên cứu của ngôi mộ gần như nguyên vẹn.
Có thể vào xem mộ KV62 không?
Mộ KV62 mở cửa cho khách tham quan Thung lũng các Vị vua, thường cần mua vé riêng. Bên trong nhỏ, chủ yếu còn quan tài đá, xác ướp trong tủ kính và tranh tường phòng mai táng; phần lớn hiện vật đã ở bảo tàng. Một bản sao chính xác của mộ được dựng gần nhà của Carter để giảm tải cho mộ gốc.