Năm 2018, các nhà nghiên cứu ở Bảo tàng Anh công bố hình xăm trên hai xác ướp tự nhiên tìm thấy ở Gebelein, miền nam Ai Cập, có niên đại khoảng 3351–3017 TCN — tức hơn 5.000 năm tuổi. Người đàn ông có hình hai con thú có sừng trên cánh tay, người phụ nữ có các ký hiệu hình chữ S trên vai. Đây là những hình xăm hình tượng (vẽ con vật, vật thể) cổ nhất được biết trên cơ thể người.
Cần nói đúng: đây không phải "hình xăm cổ nhất thế giới" theo mọi nghĩa. Người băng Ötzi tìm thấy ở dãy Alps có hình xăm dạng vạch và chữ thập với niên đại tương đương hoặc hơi sớm hơn. Điều làm phát hiện Gebelein đặc biệt là hình xăm của họ vẽ hình, và người phụ nữ là bằng chứng sớm nhất về hình xăm trên phụ nữ ở châu Phi. Bài này giải thích xác ướp Gebelein là gì, các nhà khoa học phát hiện hình xăm bằng cách nào, mức độ chắc chắn của niên đại và ý nghĩa của phát hiện.
Xác ướp Gebelein là ai
Gebelein là một khu vực bên bờ tây sông Nile, cách Luxor khoảng bốn mươi kilômét về phía nam. Thời tiền vương triều — trước khi Ai Cập thống nhất dưới các pharaoh vào khoảng năm 3100 TCN — người dân ở đây chôn người chết trong những hố nông trên nền cát sa mạc, thân co lại, không ướp. Cát nóng và khô hút ẩm nhanh, khiến thi thể khô lại tự nhiên, giữ được cả da, tóc và móng.
Vì không được ướp bằng nhựa, muối natron và băng vải như các xác ướp thời pharaoh, chúng thường được gọi là "xác ướp tự nhiên". Sáu thi thể như vậy được đưa về Bảo tàng Anh khoảng năm 1900. Nổi tiếng nhất là người đàn ông thường được gọi là "Gebelein Man", có thời mang biệt danh "Ginger" vì màu tóc, trưng bày từ đầu thế kỷ 20 trong tư thế nằm co như lúc được chôn.
Năm 2012, chụp cắt lớp CT cho thấy người đàn ông này chết trẻ, khoảng 18 tới 21 tuổi, vì một vết đâm vào lưng xuyên tới phổi — một trong những bằng chứng sớm về bạo lực giữa người với người ở thung lũng sông Nile. Người phụ nữ mang hình xăm, được gọi là "Gebelein Woman", là một người trưởng thành khác trong cùng nhóm, không có quan hệ được xác định với người đàn ông.
Phát hiện hình xăm bằng cách nào
Trên người đàn ông, các nhà nghiên cứu từng để ý thấy những vết sẫm mờ ở cánh tay phải, nhưng da khô qua hàng nghìn năm đã sẫm màu tới mức các vết đó trông chỉ như vết bẩn. Khi chụp bằng ánh sáng hồng ngoại, mực gốc carbon — có lẽ là muội than — hấp thụ tia hồng ngoại mạnh hơn da xung quanh, nên hiện lên rõ nét màu đen trên nền sáng. Chụp hồng ngoại là kỹ thuật không phá huỷ, không cần lấy mẫu hay chạm vào thi thể.
Kết quả: trên cánh tay phải người đàn ông có hai hình thú có sừng chồng lên nhau một phần. Nhóm nghiên cứu nhận định một con có thể là bò rừng hoang, con kia là cừu Barbary, loài cừu hoang sừng cong vùng Bắc Phi. Trên vai phải và cánh tay người phụ nữ có bốn ký hiệu hình chữ S nối nhau và một hình đường thẳng có đầu cong, mà các tác giả liên hệ với những vật cầm tay thấy trên đồ gốm cùng thời, có thể dùng trong múa hoặc nghi lễ.
Kết quả được công bố đầu tháng 3 năm 2018 trên tạp chí Journal of Archaeological Science, với nhóm tác giả gồm nhà Ai Cập học Renée Friedman và nhà nhân học sinh học Daniel Antoine của Bảo tàng Anh. Bài báo cũng thảo luận vị trí hình xăm: chúng nằm ở những chỗ dễ thấy, cho thấy hình xăm có thể mang ý nghĩa thể hiện địa vị, sức mạnh hay vai trò, chứ không bị che đi.
Dòng thời gian của phát hiện
Từ cát sa mạc tới tủ kính bảo tàng và phòng chụp ảnh khoa học.
- Khoảng 3351–3017 TCN — niên đại carbon-14 của các thi thể ở Gebelein, thời Naqada tiền vương triều.
- Khoảng năm 3100 TCN — Ai Cập thống nhất, bắt đầu thời các vương triều.
- Khoảng 1900 — sáu thi thể Gebelein được đưa về Bảo tàng Anh.
- Đầu thế kỷ 20 — người đàn ông Gebelein được trưng bày, trở thành một trong những hiện vật quen thuộc nhất của bảo tàng.
- 1991 — người băng Ötzi được tìm thấy ở dãy Alps, mang những hình xăm dạng vạch.
- 2012 — chụp CT làm rõ nguyên nhân cái chết của người đàn ông Gebelein.
- 3/2018 — công bố kết quả chụp hồng ngoại phát hiện hình xăm trên hai thi thể.
Khoảng cách hơn một thế kỷ giữa lúc thi thể vào bảo tàng và lúc hình xăm được nhận ra là điều đáng suy nghĩ. Hiện vật không thay đổi; thứ thay đổi là công cụ quan sát và câu hỏi người nghiên cứu đặt ra. Đó cũng là lý do các bảo tàng giữ lại cả những hiện vật đã được "nghiên cứu xong" từ lâu.
So sánh đúng: Gebelein và Ötzi
Báo chí năm 2018 nhiều nơi giật tít "hình xăm cổ nhất thế giới". So sánh dưới đây cho thấy cần nói chính xác hơn.
| Tiêu chí | Xác ướp Gebelein | Ötzi, người băng |
|---|---|---|
| Nơi tìm thấy | Sa mạc miền nam Ai Cập | Sông băng Ötztal trên dãy Alps, biên giới Ý – Áo |
| Niên đại | Khoảng 3351–3017 TCN | Khoảng 3350–3100 TCN |
| Cách bảo tồn | Khô tự nhiên trong cát nóng | Đông lạnh và khô tự nhiên trong băng |
| Hình xăm | Hình con vật, ký hiệu chữ S | Khoảng sáu mươi vạch và chữ thập, theo các lần đếm gần đây |
| Ý nghĩa nổi bật | Hình xăm hình tượng cổ nhất; hình xăm sớm nhất trên phụ nữ ở châu Phi | Hình xăm cổ nhất được biết nói chung (ở mức tương đương Gebelein) |
Vì khoảng niên đại carbon-14 của hai trường hợp chồng lên nhau, không thể nói chắc ai cổ hơn ai. Cách nói đúng là: Ötzi và người Gebelein mang những hình xăm cổ nhất được biết hiện nay, và Gebelein là trường hợp sớm nhất có hình xăm vẽ hình. Hình xăm của Ötzi nằm ở những vị trí trùng với chỗ khớp và cột sống bị thoái hoá, nên một giả thuyết cho rằng chúng liên quan tới chữa trị; giả thuyết này hợp lý nhưng chưa được chứng minh.
Mức độ chắc chắn của từng kết luận
Chắc chắn cao: có các vết mực dưới da tạo thành hình; hình ảnh hồng ngoại rõ ràng và có thể kiểm tra lại. Niên đại của các thi thể dựa trên carbon-14 và bối cảnh khảo cổ thời Naqada, ít bị nghi ngờ.
Chắc chắn vừa phải: việc nhận diện hai con vật là bò rừng và cừu Barbary dựa trên hình dáng sừng và thân, so sánh với tranh vẽ trên gốm và đá cùng thời; người khác có thể đọc khác. Việc mực là muội carbon dựa trên đặc tính hấp thụ hồng ngoại, chưa được phân tích hoá học trực tiếp.
Mang tính diễn giải: ý nghĩa của hình xăm — biểu tượng sức mạnh, địa vị, bảo vệ hay nghi lễ — là suy luận từ hình tượng bò và cừu trong nghệ thuật tiền vương triều và vị trí dễ thấy của hình xăm. Không có văn bản nào từ thời đó giải thích, vì chữ viết Ai Cập chỉ vừa mới xuất hiện.
Những tầng chắc chắn này hay bị gộp lại trong tin tức. Tiêu đề "hình xăm quyền lực" của nhiều bài báo năm 2018 là cách nói hấp dẫn cho phần diễn giải, không phải điều đã được chứng minh.
Hình xăm trong thế giới cổ đại: Gebelein không đơn độc
Phát hiện ở Gebelein đẩy lùi bằng chứng về hình xăm ở châu Phi khoảng một nghìn năm. Trước đó, những ví dụ sớm ở Ai Cập gồm xác ướp của nữ tư tế Amunet thời Trung Vương quốc, khoảng năm 2000 TCN, với các đường chấm trên bụng và tay. Năm 2014, các nhà nghiên cứu tìm thấy trên một xác ướp phụ nữ ở Deir el-Medina, làng của thợ xây mộ hoàng gia thời Tân Vương quốc, hàng chục hình xăm gồm hoa sen, mắt thần, bò cái — những biểu tượng gắn với nữ thần Hathor.
Ngoài Ai Cập, các xác ướp trong mộ băng vĩnh cửu ở vùng núi Altai thuộc văn hoá Pazyryk, khoảng thế kỷ 5–3 TCN, mang những hình xăm thú vật uốn lượn rất tinh xảo. Ở Nam Mỹ, các xác ướp văn hoá Chiribaya ở Peru cũng có hình xăm. Những phát hiện này cho thấy hình xăm xuất hiện độc lập ở nhiều nền văn hoá, với ý nghĩa rất khác nhau: thẩm mỹ, nghi lễ, chữa bệnh, đánh dấu địa vị hay thân phận.
Những phát hiện mới phần lớn nhờ công nghệ: hồng ngoại, chụp đa phổ, CT giúp "nhìn" vào da và mực mà không phá huỷ xác ướp. Điều đó có nghĩa là trong các bảo tàng có thể còn nhiều hình xăm chưa được phát hiện, chờ được soi lại bằng công cụ mới.
Câu hỏi đạo đức khi nghiên cứu và trưng bày hài cốt
Người đàn ông Gebelein đã nằm trong tủ kính hơn một thế kỷ. Các bảo tàng lớn ngày nay đặt ra câu hỏi: trưng bày thi thể người như thế nào cho tôn trọng? Nhiều nơi đã thay đổi cách trình bày, dùng từ "người" thay cho "xác ướp" trong nhãn, bỏ những biệt danh như "Ginger", hạn chế chụp ảnh và cung cấp thông tin về bối cảnh mai táng thay vì chỉ phô bày thi thể.
Các kỹ thuật không phá huỷ như hồng ngoại và CT một phần ra đời từ yêu cầu đó: thu được tối đa thông tin mà không mở, cắt hay lấy mẫu. Cuộc tranh luận rộng hơn về việc hài cốt và hiện vật có nên ở lại bảo tàng nước ngoài hay trở về nơi xuất xứ cũng chạm tới các bộ sưu tập Ai Cập.
Ở Ai Cập, việc các xác ướp và hiện vật thời tiền vương triều nằm rải rác ở nhiều bảo tàng châu Âu là hệ quả của thời kỳ khai quật cuối thế kỷ 19, khi luật về xuất khẩu cổ vật còn lỏng lẻo và hiện vật thường được chia cho đoàn khai quật. Bộ sưu tập Gebelein ở Bảo tàng Anh và ở Bảo tàng Ai Cập Turin là ví dụ của giai đoạn đó.
Với người đọc, điều đáng nhớ là phía sau mỗi "phát hiện giật gân" là con người thật từng sống, có tên mà ta không biết, được chôn theo nghi thức của cộng đồng mình. Tìm hiểu họ một cách chính xác, không thổi phồng, cũng là một cách tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Hình xăm thời đó được làm bằng gì?
Dựa trên cách mực hấp thụ hồng ngoại, các nhà nghiên cứu cho rằng mực là muội than hoặc chất gốc carbon tương tự. Dụng cụ có thể là kim bằng đồng hoặc xương; ở Ai Cập đã tìm thấy những dụng cụ kim loại nhọn mà một số người cho là dùng để xăm, nhưng chưa xác nhận chắc chắn.
Xác ướp Gebelein có phải xác ướp theo nghĩa thời pharaoh không?
Không. Thi thể khô tự nhiên trong cát nóng, không qua quy trình lấy nội tạng, ướp muối natron và quấn băng như các xác ướp thời các vương triều. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính việc thấy thi thể khô tự nhiên có thể đã góp phần dẫn tới tập tục ướp xác sau này.
Có thể xem xác ướp Gebelein ở đâu?
Người đàn ông Gebelein được trưng bày ở Bảo tàng Anh, London, trong khu Ai Cập cổ đại. Cách trưng bày thay đổi theo thời gian; người phụ nữ mang hình xăm không thường xuyên được trưng bày. Nên kiểm tra thông tin của bảo tàng trước khi tới.
Vì sao mất hơn một trăm năm mới phát hiện hình xăm?
Da khô sẫm màu khiến hình xăm gần như không thấy bằng mắt thường, và chụp hồng ngoại chỉ mới được dùng có hệ thống để nghiên cứu xác ướp trong vài thập kỷ gần đây. Các vết sẫm từng được nhận thấy nhưng bị coi là vết bẩn hoặc tổn thương da.
Ötzi có hình xăm gì?
Ötzi có khoảng sáu mươi hình xăm gồm các nhóm vạch song song và vài hình chữ thập, nằm ở lưng dưới, chân, cổ tay và ngực. Chúng không vẽ hình con vật hay đồ vật. Vị trí trùng với chỗ bị thoái hoá khớp khiến nhiều người nghĩ tới mục đích chữa trị.
Năm 2018 có phải lần đầu nghiên cứu hình xăm trên xác ướp Ai Cập?
Không. Hình xăm trên xác ướp Ai Cập đã được ghi nhận từ đầu thế kỷ 20, chủ yếu trên phụ nữ thời Trung và Tân Vương quốc. Điểm mới năm 2018 là niên đại tiền vương triều và việc hình xăm có hình tượng rõ ràng.