Không có “lời nguyền Ötzi”. Ötzi là thi thể một người đàn ông sống cách nay khoảng 5.300 năm, được hai du khách người Đức phát hiện ngày 19 tháng 9 năm 1991 khi băng tan trên dãy Alps, gần biên giới Áo – Ý. Hơn một thập kỷ sau, vài người từng tham gia tìm thấy hoặc nghiên cứu ông qua đời, và báo chí ghép các cái chết ấy thành một “lời nguyền”. Khi đặt các cái chết đó cạnh số người đã làm việc với Ötzi và tuổi tác của họ, câu chuyện tan biến.
Bài này giữ đúng trình tự kiểm một chuyện kỳ bí: câu chuyện được kể thế nào, ai kể đầu tiên, bằng chứng thật nói gì, và điều gì về Ötzi vẫn chưa ai biết. Phần khảo cổ chi tiết (công cụ, quần áo, hình xăm trên da) chỉ được nhắc ngắn ở đây, vì đó là một đề tài riêng của khảo cổ học.
Câu chuyện “lời nguyền” được kể thế nào
Phiên bản lan truyền nhất kể rằng ai động tới Ötzi đều gặp chuyện: người phát hiện chết khi leo núi, nhà khoa học đứng đầu nhóm nghiên cứu qua đời sau đó vài tháng, một nhà pháp y gặp tai nạn giao thông, một người dẫn đường bị tuyết lở vùi, và danh sách thường dừng ở con số bảy. Các bài viết dạng này hay kết bằng câu hỏi bỏ lửng “trùng hợp hay lời nguyền?”, như thể hai khả năng ngang nhau.
Câu chuyện mượn khuôn của một chuyện cũ hơn nhiều: “lời nguyền của pharaoh” gắn với lăng mộ Tutankhamun, lan ra sau khi Lord Carnarvon, người tài trợ cuộc khai quật, qua đời năm 1923. Khuôn ấy dễ dùng lại vì nó có sẵn mọi thành phần gây tò mò: một thi thể cổ, những người “dám” quấy rầy, và một chuỗi cái chết được xếp liền nhau.
Ai kể đầu tiên và vào lúc nào
Chuyện lời nguyền Ötzi không xuất hiện năm 1991. Nó bùng lên khoảng 2004–2005, sau khi Helmut Simon, một trong hai người phát hiện thi thể, mất tích trong chuyến đi bộ núi ở Áo vào tháng 10 năm 2004 và được tìm thấy đã qua đời khoảng một tuần sau. Ít lâu sau, giáo sư Konrad Spindler, người đứng đầu nhóm nghiên cứu Ötzi ở Đại học Innsbruck những năm đầu, qua đời năm 2005 sau thời gian dài mắc bệnh. Báo chí lá cải ở châu Âu và nhiều nơi khác bắt đầu lập danh sách, kéo cả những cái chết từ đầu thập niên 1990 vào.
Điểm đáng chú ý là danh sách được dựng ngược: người ta bắt đầu từ một cái chết gây xúc động rồi lục lại xem ai khác từng dính tới Ötzi đã mất. Không bài nào lập danh sách theo chiều xuôi, tức là kể đủ những người đã làm việc với Ötzi và đếm xem bao nhiêu người vẫn khoẻ mạnh. Theo nhiều bài tổng thuật, chính ông Spindler khi còn sống đã gạt chuyện lời nguyền là trò thổi phồng của truyền thông.
Vì vậy, nguồn gốc chuyện này rõ ràng: nó là sản phẩm báo chí giữa thập niên 2000, không phải truyền thuyết cổ, không có trong tư liệu khảo cổ, và không do nhóm nghiên cứu nào đưa ra.
Khuôn “lời nguyền xác ướp” ra đời từ đâu
Muốn hiểu vì sao chuyện Ötzi lan nhanh, cần nhìn lại khuôn mẫu mà nó vay mượn. Tháng 11 năm 1922, Howard Carter tìm ra lối vào lăng Tutankhamun ở Thung lũng các vị vua. Lord Carnarvon, người bỏ tiền cho cuộc tìm kiếm, qua đời ở Cairo vào tháng 4 năm 1923; các tài liệu tiểu sử ghi ông bị nhiễm trùng từ một vết muỗi đốt bị cạo xước, dẫn tới nhiễm độc máu và viêm phổi. Trong những tuần ông lâm bệnh, một số nhà văn và tờ báo đã đưa ra lời cảnh báo về sự trừng phạt của người xưa, và khi ông mất, câu chuyện có sẵn đất để mọc.
Báo chí thời đó còn kể về một câu khắc đe doạ trong lăng, nhưng không có bản khắc nào như vậy trong các ghi chép khai quật của Carter. Một yếu tố khác là quyền đưa tin độc quyền về cuộc khai quật được bán cho một tờ báo ở London, khiến các tờ khác phải tìm góc riêng để viết, và chuyện huyền bí là góc bán chạy. Từ đó, “lời nguyền” trở thành một khuôn kể chuyện tái sử dụng được: đổi tên thi thể, đổi tên người chết, giữ nguyên cấu trúc. Chuyện Ötzi tám mươi năm sau gần như là bản sao của khuôn này.
Vì sao một chuỗi cái chết không chứng minh được lời nguyền
Mẫu số rất lớn. Từ năm 1991 tới nay, hàng trăm người đã làm việc với Ötzi: nhân viên cứu hộ, cảnh sát, nhà pháp y, nhà khảo cổ, nhà di truyền học, nhân viên bảo tàng, nhà báo. Trong một nhóm hàng trăm người, nhiều người ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi, việc vài người qua đời trong mười mấy năm là điều bình thường của thống kê dân số.
Nguyên nhân chết rất khác nhau và rất đời thường. Tai nạn leo núi, bệnh mạn tính, tai nạn giao thông, tuyết lở — đều là những rủi ro quen thuộc với người sống và làm việc ở vùng núi hoặc ở tuổi cao. Một “lời nguyền” thật sự, nếu có, phải để lại một mẫu hình khác thường, không phải một danh sách trông giống hệt số liệu tử vong chung.
Chọn lọc bằng chứng. Người lập danh sách chỉ nhặt những trường hợp hợp với câu chuyện. Đây là kiểu ngụy biện mà các nhà thống kê gọi là “bắn trước, vẽ bia sau”: bắn vào tường rồi vẽ hồng tâm quanh chỗ đạn trúng.
Một phép kiểm từng được làm với Tutankhamun. Năm 2002, bác sĩ Mark Nelson công bố trên tạp chí y khoa BMJ một nghiên cứu so sánh tuổi thọ của những người có mặt khi mở lăng Tutankhamun với những người phương Tây ở Ai Cập lúc đó nhưng không có mặt. Kết quả: không có khác biệt đáng kể về tuổi thọ. Howard Carter, người trực tiếp mở lăng, sống thêm khoảng mười sáu năm. Với Ötzi chưa có nghiên cứu tương tự, nhưng lập luận thống kê là một.
Những điều bằng chứng nói về Ötzi
Thay vì một lời nguyền, Ötzi để lại một kho dữ liệu hiếm có về con người cuối thời đồ đá mới – đầu thời đồ đồng đá ở châu Âu. Các mốc chính dưới đây là những điều đã được công bố và lặp lại qua nhiều nghiên cứu:
| Câu hỏi | Điều đã biết | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Sống khi nào? | Định tuổi carbon-14 xếp ông vào khoảng 3350–3100 TCN | Cao, nhiều phòng thí nghiệm cho kết quả gần nhau |
| Tìm thấy ở đâu? | Đèo Tisenjoch, độ cao khoảng 3.200 mét, dãy Ötztal; đo đạc sau đó xác định điểm tìm thấy nằm trên lãnh thổ Ý, sát biên giới Áo | Cao |
| Hiện ở đâu? | Bảo tàng Khảo cổ Nam Tyrol ở Bolzano (Ý), trong buồng lạnh giữ điều kiện gần như băng tuyết | Cao |
| Tuổi khi mất? | Khoảng 45 tuổi | Khá cao, ước theo xương và răng |
| Mất vì đâu? | Một đầu mũi tên đá nằm ở vai trái, phát hiện qua chụp X-quang năm 2001; vết thương này nhiều khả năng gây mất máu, có thể kèm chấn thương đầu | Khá cao về mũi tên; còn bàn về diễn biến cuối cùng |
| Mang theo gì? | Rìu lưỡi đồng, dao đá lửa, cung chưa hoàn thiện, túi đựng tên, quần áo da và cỏ | Cao |
Bảng trên cho thấy điều đáng kinh ngạc thật sự ở Ötzi: một con người bình thường của năm nghìn năm trước được giữ lại cùng đồ dùng hằng ngày, cho phép các nhà nghiên cứu hỏi những câu mà lăng mộ vua chúa không trả lời được — người ta ăn gì, mặc gì, đi lại ra sao trên núi cao.
Những hiểu lầm hay gặp về Ötzi ngoài chuyện lời nguyền
Hiểu lầm thứ nhất là gọi ông là “xác ướp 5.000 năm” theo nghĩa xác ướp Ai Cập. Ötzi không được ai ướp. Thi thể được giữ lại do điều kiện tự nhiên: nằm trong một hõm đá được băng phủ, khô dần và đông lạnh, nên các nhà khoa học gọi là xác ướp tự nhiên hay xác ướp băng. Con số đúng hơn là khoảng 5.300 năm, không phải 5.000.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng ông được tìm thấy nguyên vẹn và lấy lên cẩn thận. Thực tế, trong những ngày đầu, người ta tưởng đây là thi thể một người leo núi gặp nạn gần đây. Việc đưa thi thể ra khỏi băng diễn ra vội vàng, có dùng dụng cụ cầm tay và máy khoan, gây hư hại ở phần hông; một số đồ vật bị xê dịch trước khi có nhà khảo cổ tới hiện trường. Chỉ khi chiếc rìu được chuyên gia xem xét, người ta mới hiểu đây là phát hiện cổ.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng Ötzi “thuộc về” Áo. Ông được đưa tới Innsbruck trước, nhưng đo đạc biên giới sau đó xác định điểm tìm thấy nằm phía Ý chừng chín mươi mét, nên thi thể được chuyển về Bolzano năm 1998. Câu chuyện chín mươi mét biên giới này là một ví dụ đẹp về việc dữ liệu đo đạc quyết định những câu hỏi tưởng chừng chỉ là cảm tính.
Điều còn chưa biết
Có những câu hỏi về Ötzi chưa có câu trả lời, và chúng đáng tò mò hơn mọi lời nguyền. Ai bắn mũi tên, vì sao, và trong hoàn cảnh nào? Ông đang đi đâu khi lên tới độ cao hơn ba nghìn mét, mang theo một chiếc cung chưa làm xong? Những phân tích phấn hoa trong ruột cho thấy ông đi qua nhiều độ cao khác nhau trong những ngày cuối, và nhiều khả năng mất vào mùa xuân hoặc đầu hè, nhưng câu chuyện hoàn chỉnh vẫn là suy đoán.
Một câu hỏi khác là vị trí của thi thể: ông chết ngay tại hõm đá hay thi thể bị nước băng tan đẩy xê dịch qua nhiều thế kỷ? Mỗi giả thuyết dẫn tới một cách đọc khác về những giờ cuối. Các nhà nghiên cứu vẫn đang thảo luận, và đó là kiểu bí ẩn đúng nghĩa: câu hỏi rõ ràng, dữ liệu có thật, câu trả lời chưa đủ.
Khi gặp một bài viết về “lời nguyền” nào đó, bạn có thể áp dụng ba câu kiểm tra: danh sách người gặp nạn có được so với tổng số người liên quan không; có so với tỷ lệ tử vong của nhóm tuổi tương ứng không; và câu chuyện xuất hiện từ khi nào, do ai kể. Với Ötzi, cả ba câu đều trả lời rằng không có gì ngoài trùng hợp và cách kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Ötzi được tìm thấy ở đâu và khi nào?
Ötzi được hai du khách người Đức phát hiện ngày 19 tháng 9 năm 1991 tại đèo Tisenjoch trong dãy Ötztal, độ cao khoảng 3.200 mét. Điểm tìm thấy nằm trên lãnh thổ Ý, rất gần biên giới với Áo, nên ông hiện được lưu giữ ở Bolzano.
Ötzi bao nhiêu tuổi?
Định tuổi carbon-14 cho thấy Ötzi sống khoảng năm 3350 đến 3100 TCN, tức cách nay khoảng 5.300 năm. Khi mất, ông khoảng 45 tuổi theo ước tính từ xương và răng. Con số “5.000 năm” trong các bài cũ là cách làm tròn thiếu chính xác.
Có bao nhiêu người liên quan tới Ötzi đã qua đời?
Báo chí thường nêu con số bảy, nhưng danh sách này được chọn lọc và không cố định giữa các bài. Điều quan trọng hơn là hàng trăm người đã làm việc với Ötzi qua nhiều năm, và vài trường hợp qua đời trong một nhóm lớn như vậy không khác tỷ lệ tử vong thông thường.
Có nghiên cứu khoa học nào về “lời nguyền xác ướp” không?
Có một nghiên cứu nổi tiếng về lăng Tutankhamun do bác sĩ Mark Nelson công bố trên BMJ năm 2002, so tuổi thọ của những người có mặt khi mở lăng với nhóm không có mặt và không thấy khác biệt đáng kể. Với Ötzi chưa có nghiên cứu riêng, nhưng lý lẽ thống kê tương tự.
Ötzi chết vì nguyên nhân gì?
Một đầu mũi tên bằng đá được phát hiện trong vai trái của Ötzi qua chụp X-quang năm 2001. Đa số nhà nghiên cứu cho rằng vết thương này gây mất nhiều máu và dẫn tới tử vong, có thể kèm một chấn thương ở đầu. Ai bắn và vì sao thì không thể biết.
Có thể đến xem Ötzi không?
Thi thể được trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ Nam Tyrol ở Bolzano, Ý, qua một ô kính nhỏ nhìn vào buồng lạnh giữ nhiệt độ và độ ẩm ổn định. Bảo tàng cũng trưng bày bản phục dựng và các đồ vật mang theo như rìu đồng, dao, cung và quần áo.