Tháng 2 năm 2018, một nhóm nghiên cứu quốc tế công bố trên tạp chí Science rằng các dấu sơn đỏ ở ba hang động Tây Ban Nha — La Pasiega, Maltravieso và Ardales — có tuổi tối thiểu hơn 64.000 năm, tức trước khi người hiện đại (Homo sapiens) tới châu Âu ít nhất hơn hai vạn năm. Nếu đúng, tác giả của chúng chỉ có thể là người Neanderthal, và đây là nghệ thuật hang động cổ nhất được biết.
Phát hiện gây tranh luận mạnh. Một số nhà nghiên cứu nghi ngờ phương pháp định tuổi; số khác hỏi những vệt đỏ có thật do con người tạo ra không. Gần một thập kỷ sau, một phần câu hỏi đã có thêm bằng chứng, phần khác vẫn mở. Bài này giải thích người ta định tuổi sơn trong hang thế nào, các phản biện chính, và hiện trạng hiểu biết về khả năng tư duy biểu tượng của người Neanderthal.
Người Neanderthal là ai và vì sao câu hỏi này quan trọng
Người Neanderthal là một nhóm người cổ sống ở châu Âu và Tây Á từ khoảng 400.000 tới khoảng 40.000 năm trước. Họ làm công cụ đá tinh xảo, dùng lửa, săn thú lớn, chôn người chết ở một số nơi. Nghiên cứu ADN cổ, gắn với tên nhà di truyền học Svante Pääbo — người nhận giải Nobel Y học năm 2022 — cho thấy người Neanderthal và người hiện đại đã lai với nhau; phần lớn người có tổ tiên ngoài châu Phi hôm nay mang khoảng một tới hai phần trăm ADN Neanderthal.
Trong nhiều thập kỷ, người Neanderthal bị hình dung như "người thượng cổ" thô lỗ, kém trí tuệ. Một trong những ranh giới được dùng để phân biệt họ với người hiện đại là nghệ thuật và tư duy biểu tượng — khả năng dùng hình, dấu, đồ trang sức để biểu đạt ý nghĩa. Các hang động nổi tiếng như Chauvet hay Lascaux ở Pháp đều do người hiện đại vẽ.
Vì vậy, nếu người Neanderthal đã vẽ trong hang, ranh giới đó sụp đổ: năng lực biểu tượng có thể có từ tổ tiên chung của cả hai nhóm, hơn nửa triệu năm trước, chứ không phải đặc quyền của loài người hiện đại.
Khó khăn nằm ở chỗ châu Âu trong khoảng 45.000 tới 40.000 năm trước là thời kỳ hai nhóm cùng tồn tại. Một dấu vết có tuổi rơi vào khoảng này không cho biết ai là tác giả. Chỉ những gì có tuổi chắc chắn sớm hơn khi người hiện đại tới vùng đó mới gán được cho người Neanderthal mà không phải bàn cãi về tác giả — và đó chính là lý do phép định tuổi trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận.
Định tuổi sơn trong hang bằng uranium–thorium
Bản thân sơn đỏ từ đất son (oxit sắt) không chứa carbon nên không định tuổi bằng carbon-14. Nhóm nghiên cứu, gồm Dirk Hoffmann, Christopher Standish, Alistair Pike, João Zilhão và các cộng sự, dùng cách gián tiếp: ở nhiều chỗ, nước nhỏ giọt trên vách hang đã tạo những lớp canxit mỏng phủ lên trên vết sơn. Định tuổi lớp canxit phủ bên trên cho biết vết sơn ít nhất phải già bằng chừng đó.
Phương pháp uranium–thorium dựa trên việc nước mang uranium hoà tan vào canxit khi kết tủa, còn thorium thì gần như không. Theo thời gian, uranium phân rã thành thorium-230 với tốc độ đã biết; đo tỷ lệ hai chất cho ra tuổi lớp canxit. Nhóm nghiên cứu lấy những mẫu cạo cực nhỏ, từ lớp ngoài vào sát lớp sơn, để kiểm tra các lớp có tuổi tăng dần đúng thứ tự không.
Kết quả công bố: ở La Pasiega (Cantabria), một ký hiệu dạng bậc thang có tuổi tối thiểu khoảng 64.800 năm; ở Maltravieso (Extremadura), một hình bàn tay in âm bản khoảng 66.700 năm; ở Ardales (Andalusia), các màng thạch nhũ được nhuộm đỏ khoảng 65.500 năm. Cùng tháng đó, một nghiên cứu khác của nhóm này công bố vỏ sò có lỗ và nhuộm màu ở hang Cueva de los Aviones, cũng ở Tây Ban Nha, có tuổi khoảng 115.000 năm, được cho là đồ trang sức của người Neanderthal.
Các phản biện chính
Những câu hỏi dưới đây được đưa ra trên các tạp chí chuyên ngành trong những năm sau 2018.
- Vấn đề "hệ mở". Nếu nước về sau rửa trôi bớt uranium khỏi lớp canxit, tỷ lệ thorium/uranium tăng lên và lớp đá trông già hơn thật. Một số nhà nghiên cứu, trong đó có nhóm của Maxime Aubert, cho rằng việc lấy mẫu từ lớp vỏ mỏng làm tăng nguy cơ này.
- Độ không chắc của từng mẫu. Phản biện chỉ ra rằng một số mẫu có tuổi không tăng đều theo độ sâu như mong đợi. Nhóm tác giả đáp rằng họ chỉ dùng tuổi trẻ nhất hợp lệ làm tuổi tối thiểu, và các mẫu then chốt vẫn đứng vững.
- Có phải do con người? Đặc biệt ở Ardales, vệt đỏ trên thạch nhũ có thể là oxit sắt tự nhiên chảy theo nước. Một số nhà nghiên cứu đề nghị phải phân tích thành phần để loại trừ khả năng này.
- Có phải "nghệ thuật"? Ngay cả khi do người tạo ra, những dấu đỏ, hình bàn tay, ký hiệu bậc thang khác xa các bức tranh thú vật ở Chauvet. Tranh luận về việc gọi chúng là "nghệ thuật" hay "dấu hiệu biểu tượng" phần nào là tranh luận về định nghĩa.
Những gì đã có thêm bằng chứng sau 2018
Ở Ardales, một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích thành phần và cấu trúc các vệt sơn trên thạch nhũ, so sánh với các lớp oxit sắt tự nhiên trong hang. Kết luận là các vệt đỏ có đặc điểm khác với lớp tự nhiên và phù hợp với việc được con người cố ý bôi lên, có thể vào nhiều thời điểm cách nhau rất xa. Phát hiện này trả lời một phần câu hỏi "có phải do người", dù không giải quyết hết tranh cãi về niên đại.
Bằng chứng về hành vi biểu tượng của người Neanderthal cũng được bổ sung từ nơi khác. Ở hang Gorham, Gibraltar, một dấu khắc hình lưới trên nền đá được công bố năm 2014, nằm dưới lớp trầm tích có hiện vật Neanderthal. Ở La Roche-Cotard, Pháp, các vết rạch ngón tay trên vách hang được công bố năm 2023 với tuổi tối thiểu hơn 57.000 năm, trong một hang đã bị trầm tích bịt kín từ trước khi người hiện đại tới vùng này. Ở hang Bruniquel, Pháp, các vòng tròn dựng từ thạch nhũ gãy, công bố năm 2016, có tuổi khoảng 176.000 năm — dù đây là cấu trúc, không phải hình vẽ.
Mỗi phát hiện riêng lẻ đều có điểm có thể bị chất vấn. Nhưng khi nhiều dòng bằng chứng độc lập — sơn, khắc, đồ trang sức bằng vỏ sò và móng chim, cấu trúc trong hang — cùng chỉ một hướng, giới nghiên cứu ngày càng nghiêng về việc người Neanderthal có hành vi biểu tượng.
Đặt cạnh các hang động nổi tiếng: một lịch sử nhiều lần bị nghi ngờ
Nghệ thuật hang động từng bị hoài nghi ngay từ đầu. Khi các bức tranh bò rừng ở hang Altamira, miền bắc Tây Ban Nha, được công bố năm 1880, nhiều chuyên gia hàng đầu cho rằng chúng là đồ giả vì quá đẹp, quá tươi màu so với hình dung về "người tiền sử". Phải tới đầu thế kỷ 20, sau khi các hang có tranh tương tự được tìm thấy ở Pháp, nhà tiền sử học Émile Cartailhac mới công khai thừa nhận mình đã sai.
Các hang nổi tiếng nhất do người hiện đại vẽ có niên đại trẻ hơn nhiều so với các dấu sơn năm 2018: tranh ở hang Chauvet, Pháp, được định tuổi bằng carbon-14 trên than vẽ khoảng hơn 30.000 năm; Lascaux khoảng 17.000 năm. Ở châu Phi, khối đất son có khắc hoa văn hình lưới ở hang Blombos, Nam Phi, có tuổi khoảng 75.000 năm, là một trong những bằng chứng sớm về hành vi biểu tượng của người hiện đại.
Lịch sử này nhắc rằng cả sự hoài nghi lẫn sự hào hứng đều có thể sai. Altamira bị nghi oan; nhiều "phát hiện" khác thì đúng là bị bác. Cách duy nhất để phân biệt là chờ bằng chứng tích luỹ và các phép kiểm tra độc lập.
Mức độ chắc chắn hiện nay
Bảng tổng hợp này phản ánh xu hướng trong tài liệu chuyên ngành, không phải đồng thuận tuyệt đối.
| Nhận định | Mức độ |
|---|---|
| Người Neanderthal dùng chất màu như đất son | Chắc chắn: có nhiều bằng chứng ở nhiều di chỉ |
| Họ làm đồ trang sức từ vỏ sò, móng chim đại bàng | Bằng chứng mạnh, một số trường hợp còn tranh luận |
| Vệt đỏ ở Ardales do con người tạo ra | Bằng chứng khá mạnh sau nghiên cứu thành phần năm 2021 |
| Các dấu sơn ở ba hang Tây Ban Nha có tuổi trên 64.000 năm | Còn tranh luận về phương pháp; nhóm tác giả bảo vệ kết quả |
| Người Neanderthal vẽ tranh thú vật như ở Chauvet, Lascaux | Không có bằng chứng |
Cũng cần nhớ: niên đại cổ nhất được biết cho tranh thú vật do người hiện đại vẽ hiện thuộc về các hang ở đảo Sulawesi, Indonesia, với tuổi hàng chục nghìn năm theo các công bố trong thập niên 2010–2020. Bức tranh tổng thể về nguồn gốc nghệ thuật đang thay đổi nhanh và trải rộng ra ngoài châu Âu.
Vì sao cuộc tranh luận này có ý nghĩa
Câu hỏi "người Neanderthal có vẽ không" thực ra là câu hỏi lớn hơn: những năng lực tạo nên loài người hiện đại — ngôn ngữ, nghệ thuật, tư duy trừu tượng — xuất hiện đột ngột ở một nhóm duy nhất, hay hình thành dần ở nhiều nhóm người cổ? Mô hình "cách mạng nhận thức" khoảng 50.000 năm trước ở người hiện đại từng phổ biến; các phát hiện về người Neanderthal và về những di chỉ cổ hơn ở châu Phi khiến mô hình đó ngày càng khó đứng vững ở dạng nguyên thuỷ.
Cuộc tranh luận cũng là bài học về phương pháp. Một kết quả định tuổi mới chưa đủ; cần lặp lại bằng phương pháp độc lập, cần loại trừ giải thích tự nhiên, cần công bố đủ dữ liệu để người khác kiểm tra. Sự hoài nghi của giới chuyên môn không phải phủ nhận phát hiện mà là cách khoa học vận hành.
Với khách tham quan, các hang La Pasiega và Ardales có những quy định rất chặt về số người vào, vì hơi thở, ánh sáng và nhiệt độ cơ thể có thể làm hỏng lớp màu mong manh tồn tại hàng chục nghìn năm. Nhiều hang nổi tiếng ở châu Âu đã đóng cửa với công chúng và chỉ mở bản sao.
Câu hỏi thường gặp
Hình bàn tay in âm bản được tạo ra như thế nào?
Người vẽ đặt bàn tay lên vách đá rồi thổi hoặc phun chất màu quanh tay, để lại hình bàn tay rỗng trên nền màu. Kỹ thuật này có ở nhiều hang trên thế giới, do nhiều nhóm người khác nhau thực hiện, và được dùng trong hàng chục nghìn năm.
Vì sao không định tuổi trực tiếp lớp sơn?
Sơn đỏ từ oxit sắt không chứa carbon hữu cơ nên không dùng được carbon-14. Sơn đen từ than thì định tuổi được bằng carbon-14, nhưng lượng mẫu ít, dễ nhiễm bẩn, và giới hạn khoảng 50.000 năm. Vì vậy với các mẫu rất cổ, người ta định tuổi lớp khoáng phủ lên trên.
Tuổi tối thiểu nghĩa là gì?
Lớp canxit hình thành sau khi sơn đã có trên vách, nên tuổi của canxit cho biết sơn ít nhất già bằng chừng đó. Sơn có thể cổ hơn nhiều, nhưng không thể trẻ hơn tuổi lớp phủ, nếu phép đo đúng.
Người Neanderthal có ngôn ngữ không?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Giải phẫu xương móng, tai trong và gen FOXP2 của họ tương tự người hiện đại, nhưng những đặc điểm đó chỉ cho thấy khả năng, không chứng minh họ có ngôn ngữ như ta. Câu hỏi về nguồn gốc ngôn ngữ được bàn riêng trong mục khảo cổ của trang.
Người Neanderthal và người hiện đại có từng gặp nhau không?
Có. Bằng chứng ADN cho thấy hai nhóm đã lai với nhau nhiều lần, chủ yếu ở Tây Á và châu Âu trong khoảng 60.000 tới 40.000 năm trước. Mức độ tiếp xúc văn hoá giữa hai nhóm, như có học kỹ thuật của nhau hay không, vẫn là đề tài nghiên cứu.