Người Phoenicia và bảng chữ cái: dân đi biển nào đã truyền cho thế giới các con chữ

Người Phoenicia là cư dân các thành bang ven biển Levant, chủ yếu thuộc Lebanon ngày nay, nổi tiếng từ khoảng năm 1100 TCN nhờ đi biển buôn bán khắp Địa Trung Hải. Họ dùng một hệ chữ chỉ gồm 22 ký hiệu cho phụ âm. Người Hy Lạp mượn hệ chữ này, thêm nguyên âm, rồi từ chữ Hy Lạp sinh ra chữ Latinh, tức là hệ chữ mà chữ Quốc ngữ tiếng Việt đang dùng.

Nhưng nói "người Phoenicia phát minh bảng chữ cái" là rút gọn quá tay. Ý tưởng dùng một ký hiệu cho một âm đã có từ nhiều thế kỷ trước, ở những người nói tiếng Semit làm việc quanh Ai Cập. Công của người Phoenicia là chuẩn hoá hệ chữ đó và mang nó theo các con thuyền đi khắp biển. Bài này đi qua cả hai câu chuyện: một dân tộc thương nhân và hành trình của các con chữ.

Phoenicia không phải một quốc gia

Chữ "Phoenicia" là cách gọi của người Hy Lạp, có lẽ liên quan đến chữ chỉ màu đỏ tía, thứ thuốc nhuộm nổi tiếng của vùng này. Bản thân cư dân không có một nhà nước chung. Họ sống trong những thành bang độc lập: Tyre, Sidon, Byblos, Arwad, mỗi thành có vua riêng, cảng riêng, đôi khi cạnh tranh nhau. Họ gọi mình theo thành phố, và có lẽ cũng dùng tên Canaan cho vùng đất rộng hơn.

Địa thế giải thích nhiều điều. Dải đất ven biển hẹp, kẹp giữa biển và núi Lebanon, không đủ ruộng để nuôi dân đông. Đổi lại, họ có cảng tự nhiên tốt và rừng tuyết tùng trên núi, loại gỗ mà Ai Cập và Lưỡng Hà, vốn thiếu gỗ lớn, rất cần để làm thuyền, xà nhà, quan tài. Biển trở thành con đường sống. Các bức thư ngoại giao Amarna, thế kỷ 14 TCN, đã có thư của vua Byblos gửi pharaoh xin viện binh, cho thấy các thành ven biển này có mặt trong bàn cờ quốc tế từ rất sớm, trước cả khi người Hy Lạp biết đến tên Phoenicia.

Vì không thống nhất và nằm giữa các đế quốc lớn, các thành Phoenicia lần lượt phải thần phục Ai Cập, Assyria, Babylon, Ba Tư. Tyre bị Alexander vây và chiếm năm 332 TCN. Dù vậy, trong nhiều thế kỷ họ giữ được vai trò người chuyên chở hàng hoá cho cả vùng, vì các đế quốc cần đến thuyền và mạng lưới buôn bán của họ.

Họ buôn gì và đi xa tới đâu

Thuốc nhuộm tím Tyre. Chiết từ tuyến của ốc biển họ Murex, cần số lượng ốc rất lớn cho một lượng nhỏ thuốc nhuộm, nên vải tím rất đắt và trở thành màu của vương quyền ở nhiều nơi. Khảo cổ tìm thấy những đống vỏ ốc vỡ khổng lồ gần các xưởng nhuộm cổ.

Gỗ, thuỷ tinh, đồ thủ công. Gỗ tuyết tùng, đồ ngà khắc, bát kim loại chạm nổi, hạt thuỷ tinh; họ cũng làm trung gian buôn bạc, thiếc, đồng giữa các vùng mỏ ở phía tây và các thị trường giàu có ở phía đông.

Thương điếm và thuộc địa. Từ khoảng thế kỷ 9 TCN, họ lập điểm buôn ở Síp, Sicily, Sardinia, Bắc Phi và bán đảo Iberia. Gadir, nay là Cádiz ở Tây Ban Nha, nằm ngoài eo Gibraltar. Carthage ở Tunisia ngày nay, theo truyền thống do người Tyre lập cuối thế kỷ 9 TCN, sau này trở thành cường quốc riêng.

Chuyến đi vòng châu Phi. Herodotus kể một đoàn thuỷ thủ Phoenicia được pharaoh Necho II thuê đi vòng quanh châu Phi, khoảng năm 600 TCN. Chính ông không tin một chi tiết trong lời kể: khi đi về phía tây ở phía nam, mặt trời nằm bên phải họ. Chi tiết ấy lại đúng với người đi ở Nam bán cầu, nên một số nhà nghiên cứu coi câu chuyện có thể có thật. Không có bằng chứng khảo cổ để khẳng định.

Thuyền, sao Bắc Cực và những con tàu đắm

Người Phoenicia không để lại sách hàng hải nào, nên kiến thức về cách họ đi biển ghép từ ba nguồn: hình chạm trên phù điêu Assyria, lời kể Hy Lạp và các con tàu đắm. Phù điêu ở cung điện Assyria khắc những chiếc thuyền mũi cong, có loại hai tầng mái chèo, chở người và hàng ra khỏi thành Tyre. Thuyền buôn thì bụng rộng, chạy buồm vuông, chèo chỉ để hỗ trợ.

Các tác giả Hy Lạp ghi nhận người Phoenicia định hướng ban đêm bằng chòm Tiểu Hùng, nơi có sao Bắc Cực, trong khi thuỷ thủ Hy Lạp quen dùng chòm Đại Hùng; vì vậy chòm Tiểu Hùng có lúc được gọi là "sao Phoenicia". Điều đó giúp họ dám đi những chặng xa bờ, thay vì men theo bờ biển từng ngày như phần lớn thuyền thời ấy.

Bằng chứng trực tiếp quý nhất là hai con tàu đắm được tìm thấy ở vùng biển sâu ngoài khơi Ashkelon cuối thập niên 1990, có niên đại khoảng thế kỷ 8 TCN. Mỗi tàu chở hàng trăm vò gốm đựng rượu, xếp gọn trong khoang. Chúng cho thấy hàng buôn là thứ thường ngày như rượu, dầu, ngũ cốc chứ không chỉ đồ xa xỉ, và thuyền Phoenicia dám đi xa bờ, đúng như nguồn văn bản gợi ý.

Chữ cái ra đời thế nào: dòng thời gian

Lịch sử chữ cái được ghép từ những bản khắc ngắn và hiếm, nên các mốc dưới đây là khoảng, và học giả còn tranh luận về từng bước.

• Khoảng thế kỷ 19–18 TCN: những bản khắc ngắn ở Wadi el-Hol (Ai Cập) và ở vùng mỏ ngọc lam Serabit el-Khadim (Sinai) cho thấy người nói tiếng Semit mượn hình chữ tượng hình Ai Cập nhưng đọc theo âm đầu của từ trong tiếng mình. Hình đầu bò, tiếng Semit là alep, dùng cho âm đầu của từ đó; hình ngôi nhà, bet, cho âm b. Giới nghiên cứu gọi đây là chữ Proto-Sinai hay Proto-Canaan.
• Khoảng 1500–1100 TCN: các dạng chữ tương tự xuất hiện rải rác ở Levant, hình chữ dần đơn giản hoá.
• Khoảng thế kỷ 11–10 TCN: chữ Phoenicia đã ổn định với 22 ký tự, viết từ phải sang trái. Một văn bản tiêu biểu là bản khắc trên quan tài vua Ahiram ở Byblos; niên đại của nó còn tranh luận.
• Khoảng thế kỷ 9–8 TCN: người Hy Lạp tiếp nhận chữ Phoenicia và thêm nguyên âm.
• Khoảng thế kỷ 7 TCN về sau: chữ Hy Lạp sang người Etrusca ở Ý, rồi người La Mã phát triển thành chữ Latinh.

Song song, ở phía đông, chữ Aram bắt nguồn từ cùng gốc trở thành chữ hành chính của Đế quốc Ba Tư, rồi sinh ra chữ Hebrew vuông và chữ Ả Rập. Một số học giả cho rằng chữ Brahmi của Ấn Độ cũng chịu ảnh hưởng chữ Aram; ý kiến này còn tranh luận.

Người Hy Lạp thêm nguyên âm: bước nhỏ, hệ quả lớn

Chữ Phoenicia là loại mà ngôn ngữ học gọi là abjad: chỉ ghi phụ âm, người đọc tự điền nguyên âm theo ngữ cảnh. Với tiếng Semit, nơi gốc từ chủ yếu nằm ở bộ khung phụ âm, cách ghi này khá đủ. Tiếng Hy Lạp thì khác, nhiều từ phân biệt nhau chủ yếu bằng nguyên âm, và có những từ bắt đầu bằng nguyên âm.

Người Hy Lạp xử lý bằng cách dùng lại những ký tự ghi các âm mà tiếng Hy Lạp không có. Alep, vốn ghi một âm tắc thanh hầu, trở thành alpha ghi nguyên âm a. He thành epsilon, ayin thành omicron. Tên các chữ cái Hy Lạp, alpha, beta, gamma, delta, không có nghĩa gì trong tiếng Hy Lạp; chúng là tên Semit được giữ lại, dấu vết rõ nhất của nguồn gốc. Chính người Hy Lạp cũng nhớ điều này: Herodotus gọi chữ viết là "chữ Phoenicia" và kể truyền thuyết về Cadmus, người từ Phoenicia mang chữ tới.

Từ "alphabet" trong các ngôn ngữ châu Âu ghép từ hai chữ cái đầu, alpha và beta. Nhiều nhà ngôn ngữ học coi chữ Hy Lạp là hệ chữ cái đầu tiên ghi đầy đủ cả phụ âm lẫn nguyên âm. Cũng có người cho rằng ranh giới giữa "abjad" và "chữ cái thật" chỉ là quy ước; điều không tranh cãi là bước đi này giúp chữ viết dễ học cho người ngoài tầng lớp thư lại hơn so với chữ hình nêm hay chữ tượng hình hàng trăm ký hiệu.

Dấu vết Phoenicia trong ngôn ngữ và đời sống hôm nay

Ngoài chữ cái, người Phoenicia để lại dấu vết trong một số từ ngữ. Thành Byblos là cảng xuất giấy cói Ai Cập sang thế giới Hy Lạp, đến mức người Hy Lạp gọi giấy cói là byblos, rồi sách là biblion. Từ đó sinh ra những từ chỉ sách và thư mục trong nhiều ngôn ngữ châu Âu, như "bibliography". Tên một số địa danh bên Địa Trung Hải cũng có gốc Phoenicia: Cádiz từ Gadir, nghĩa là nơi có tường rào.

Hệ thống thương điếm Phoenicia là một kiểu mạng lưới khác với đế quốc lãnh thổ. Họ không cần chiếm cả vùng đất rộng, chỉ cần một bến cảng, một kho hàng, quan hệ tốt với dân bản địa. Mô hình này về sau được Carthage, rồi các thành Hy Lạp lập thuộc địa, và rất lâu sau là các công ty thương mại thời cận đại lặp lại dưới những hình thức khác.

Cuối cùng là chính tiếng nói. Tiếng Phoenicia thuộc nhánh Canaan của ngữ hệ Semit, họ hàng gần với tiếng Hebrew cổ. Ở Bắc Phi, dạng tiếng Punic của Carthage còn được nói vài thế kỷ sau khi thành Carthage bị phá huỷ; Augustine, nhà tư tưởng sống ở Bắc Phi thế kỷ 4–5 Công nguyên, còn nhắc tới người nông thôn vùng mình nói thứ tiếng này.

Hiểu lầm phổ biến và điều sử liệu cho thấy

Mấy câu dưới đây gặp nhiều trong sách phổ thông và trên mạng.

Chỗ thiếu hụt nguồn là điều cần nhớ khi đọc về Phoenicia: phần lớn những gì ta biết về họ là do người khác viết, có khi là đối thủ.

Câu hỏi thường gặp

Phoenicia ngày nay là nước nào?

Vùng lõi của Phoenicia nằm chủ yếu ở bờ biển Lebanon ngày nay, kéo sang một phần Syria và miền bắc Israel. Các thành Tyre, Sidon, Byblos đều thuộc Lebanon và vẫn còn di tích.

Chữ Phoenicia có bao nhiêu ký tự?

Hai mươi hai ký tự, đều ghi phụ âm, viết từ phải sang trái. Thứ tự các chữ đã khá ổn định, và thứ tự ấy về cơ bản được giữ lại trong chữ Hy Lạp và Latinh, ví dụ cặp a, b đứng đầu.

Vì sao chữ Phoenicia lan rộng mà chữ hình nêm thì không?

Chữ Phoenicia chỉ có hơn hai mươi ký hiệu nên dễ học và dễ thích nghi cho ngôn ngữ khác. Nó lại đi theo các con thuyền buôn, đến tận những nơi người ta cần ghi sổ, ghi hàng hoá. Chữ hình nêm cần hàng trăm ký hiệu và nhiều năm học.

Thuốc nhuộm tím Tyre đắt đến mức nào?

Nguồn La Mã cho thấy vải tím loại tốt có giá rất cao, và về sau nhiều triều đại hạn chế người thường mặc màu này. Không nên dẫn các con số quy đổi ra tiền hiện đại trên mạng, vì chúng thường không có nguồn gốc rõ ràng.

Người Phoenicia có thật sự đi vòng quanh châu Phi không?

Chỉ có lời kể của Herodotus, không có bằng chứng khảo cổ. Chi tiết mặt trời ở bên phải khiến câu chuyện đáng xem xét, nhưng giới nghiên cứu vẫn chia hai phe. Nên trình bày đây là một chuyến đi có thể đã diễn ra, chưa xác nhận.

Chữ Proto-Sinai đã đọc được chưa?

Chỉ đọc được một phần. Nhiều nhà nghiên cứu đồng ý với cách đọc một vài từ ngắn, nhưng số bản khắc quá ít và ngắn nên chưa giải mã được hoàn toàn. Đây là lý do các mốc sớm của lịch sử chữ cái vẫn còn tranh luận.