Văn minh Maya: lịch Long Count, chữ viết và vì sao năm 2012 không phải ngày tận thế

Văn minh Maya phát triển ở vùng bán đảo Yucatán, Guatemala, Belize và một phần Honduras, El Salvador, rực rỡ nhất trong khoảng năm 250–900 Công nguyên, với các thành phố như Tikal, Calakmul, Palenque, Copán. Người Maya có hệ chữ viết đầy đủ duy nhất được giải mã khá trọn vẹn ở châu Mỹ trước khi người châu Âu tới, và một hệ lịch gồm nhiều vòng đếm lồng nhau.

Một trong các vòng đếm ấy, lịch Long Count, đi hết một chu kỳ lớn vào ngày 21 tháng 12 năm 2012. Trên mạng khi ấy lan truyền chuyện "người Maya tiên tri tận thế". Không có bản khắc Maya nào nói như vậy; với người Maya, đó chỉ là ngày con số đếm sang hàng mới, như đồng hồ công tơ mét quay qua một mốc tròn. Bài này giải thích lịch Maya vận hành thế nào, chữ Maya được đọc ra sao, và vì sao người Maya không hề "biến mất".

Dòng thời gian văn minh Maya

Cách chia dưới đây là quy ước của khảo cổ học Trung Mỹ; ranh giới giữa các thời kỳ khác nhau tuỳ vùng.

• Khoảng 2000 TCN – 250 CN, Tiền cổ điển: làng nông nghiệp trồng ngô, đậu, bí; về cuối thời kỳ đã có những trung tâm rất lớn như El Mirador ở bắc Guatemala, với các nền kim tự tháp đồ sộ.
• Khoảng 250–900, Cổ điển: hàng chục vương quốc thành bang, dựng bia đá ghi niên đại Long Count, chữ viết và nghệ thuật phát triển mạnh. Tikal và Calakmul là hai thế lực lớn cạnh tranh nhau.
• Thế kỷ 8–9: nhiều thành phố vùng đất thấp phía nam lần lượt ngừng dựng bia và vắng dần người, gọi là "sụp đổ thời Cổ điển".
• Khoảng 900–1500, Hậu cổ điển: trung tâm dịch lên phía bắc Yucatán, với Chichén Itzá rồi Mayapán.
• Thế kỷ 16: người Tây Ban Nha tới; cuộc chinh phục kéo dài nhiều thập niên vì không có một đế quốc Maya duy nhất để đánh đổ.
• 1697: Nojpetén, thành phố Maya độc lập cuối cùng trên hồ Petén Itzá, rơi vào tay Tây Ban Nha.
• Hôm nay: vài triệu người nói khoảng ba mươi ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Maya, chủ yếu ở Guatemala và Mexico.

Chi tiết cuối cùng quan trọng nhất: "người Maya biến mất" là cách nói sai. Các thành phố thời Cổ điển bị bỏ hoang, nhưng con cháu những người xây chúng vẫn sống ở chính vùng đất ấy.

Ba vòng lịch lồng nhau

Người Maya, như nhiều dân tộc Trung Mỹ khác, dùng cùng lúc nhiều vòng đếm ngày. Hệ số đếm của họ là cơ số hai mươi.

Vì vòng 52 năm lặp lại, người Maya cần thêm Long Count để phân biệt hai sự kiện cách nhau hơn nửa thế kỷ. Nhiều bia đá thời Cổ điển ghi cả Long Count lẫn vòng lịch kết hợp, giúp các nhà nghiên cứu tự kiểm tra cách đọc của mình.

Long Count vận hành thế nào

Long Count viết thành năm con số, đọc từ đơn vị lớn tới nhỏ. Đơn vị nhỏ nhất là k'in, một ngày. Hai mươi k'in là một winal. Mười tám winal, tức 360 ngày, là một tun; ở bậc này hệ đếm lệch khỏi cơ số hai mươi để gần với độ dài năm. Hai mươi tun là một k'atun, 7.200 ngày, gần hai mươi năm. Hai mươi k'atun là một b'ak'tun, 144.000 ngày, khoảng 394 năm.

Mốc khởi đầu, viết là 13.0.0.0.0, theo hệ số chuyển đổi mà đa số học giả dùng, rơi vào ngày 11 tháng 8 năm 3114 TCN theo lịch Gregory kéo ngược; một số tính ra ngày 13 tháng 8. Đó là ngày khởi đầu của thế giới hiện tại theo quan niệm Maya, không phải ngày có sự kiện lịch sử nào. Long Count không do người Maya nghĩ ra đầu tiên: bia đá ghi Long Count sớm nhất được biết đến nằm ở vùng ngoài lãnh thổ Maya cổ điển, như Chiapa de Corzo ở Chiapas, với niên đại tương ứng khoảng năm 36 TCN.

Ngày 21 tháng 12 năm 2012 là ngày Long Count đi tới 13.0.0.0.0 một lần nữa, tức hết mười ba b'ak'tun kể từ mốc khởi đầu. Hôm sau là 13.0.0.0.1, và việc đếm vẫn tiếp tục. Các bản khắc cho thấy hệ đếm còn có những đơn vị lớn hơn b'ak'tun, nghĩa là người Maya hình dung thời gian kéo dài vượt xa năm 2012.

Thành bang, liên minh và chiến tranh: chính trị Maya thời Cổ điển

Người Maya chưa bao giờ hợp thành một đế quốc. Thời Cổ điển có hàng chục vương quốc, mỗi nước có một vị vua mang danh hiệu "chúa thiêng" và một ký hiệu biểu tượng riêng mà các nhà nghiên cứu gọi là "ký hiệu thành bang". Nhờ giải mã chữ viết, ta biết khá chi tiết các cuộc liên minh, hôn nhân và chiến tranh giữa họ.

Hai thế lực lớn nhất là Tikal ở bắc Guatemala và vương quốc có biểu tượng đầu rắn, đóng đô ở Calakmul thuộc Mexico ngày nay. Bia ký cho thấy năm 378, một nhân vật liên quan tới thành phố Teotihuacan xa ở cao nguyên Mexico đã tới Tikal, và sau đó một dòng vua mới lên ngôi; mức độ can thiệp của Teotihuacan vẫn còn tranh luận. Thế kỷ 6, Tikal thua một liên minh có Calakmul hậu thuẫn và trải qua hơn một thế kỷ ít dựng bia. Cuối thế kỷ 7, Tikal phục hồi và thắng lại đối thủ.

Những câu chuyện này làm thay đổi hình dung cũ rằng người Maya là một dân tộc hiền hoà chỉ chuyên tâm quan sát sao trời. Đó là hình dung phổ biến giữa thế kỷ 20, trước khi chữ viết được đọc. Thực tế là một thế giới chính trị nhiều trung tâm, cạnh tranh gay gắt, nơi uy tín của nhà vua gắn với chiến thắng, nghi lễ và công trình.

Vì sao 2012 không phải lời tiên tri tận thế

Chỉ có một bản khắc nhắc mốc ấy. Bia số 6 ở Tortuguero, bang Tabasco của Mexico, là bản khắc Maya cổ hiếm hoi được biết có nhắc tới ngày kết thúc b'ak'tun thứ mười ba. Đoạn văn bị hư hại một phần; phần đọc được nói một vị thần sẽ "giáng xuống", trong ngữ cảnh lễ nghi gắn với việc kết thúc chu kỳ, chứ không mô tả thảm hoạ nào.

Có bản khắc nói tới ngày xa hơn nhiều. Ở Palenque, một bản khắc trong Đền Văn khắc tính tới một ngày kỷ niệm rơi vào năm 4772 Công nguyên. Một dân tộc tin thế giới tận thế năm 2012 khó có lý do để tính ngày lễ cho hơn hai nghìn năm sau đó.

Ý tưởng tận thế đến từ đâu. Chủ yếu từ sách và phim phổ thông cuối thế kỷ 20, pha trộn lịch Maya với các trào lưu huyền bí phương Tây. Các nhà Maya học đã phản bác từ rất sớm, và cộng đồng Maya đương đại nhiều lần nói rõ đây không phải niềm tin của họ.

Chuyện "người ngoài hành tinh" cũng không có căn cứ. Nắp quan tài của vua Pakal ở Palenque từng được mô tả trong một cuốn sách năm 1968 như hình phi hành gia ngồi trong tàu vũ trụ. Các nhà nghiên cứu đọc được hình ấy theo biểu tượng Maya: nhà vua ở thời điểm chết, giữa thế giới dưới và cây thế giới vươn lên trời, với những ký hiệu xuất hiện trong nhiều tác phẩm Maya khác.

Chữ viết Maya được giải mã ra sao

Chữ Maya là hệ chữ hỗn hợp: có ký hiệu ghi cả từ và ký hiệu ghi âm tiết, có thể dùng thay nhau để viết cùng một từ. Sau thời Tây Ban Nha chinh phục, việc đọc chữ bị đứt đoạn. Diego de Landa, một giáo sĩ dòng Phanxicô ở Yucatán thế kỷ 16, đã cho đốt nhiều sách Maya năm 1562; nhưng chính ông cũng ghi lại một "bảng chữ cái" Maya, mà về sau thành chìa khoá quan trọng dù ban đầu bị hiểu sai.

Trong nửa đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu đọc được phần lịch và số, nhưng nhiều người tin phần còn lại chỉ nói về thiên văn và thần linh. Hai bước ngoặt đến từ hai hướng. Năm 1952, nhà ngôn ngữ học Nga Yuri Knorozov chứng minh "bảng chữ cái" của Landa thực ra là các ký hiệu âm tiết, mở đường đọc chữ theo âm. Năm 1960, Tatiana Proskouriakoff phân tích các bia ở Piedras Negras và cho thấy niên đại trên bia khớp với đời người: sinh, lên ngôi, mất, tức là bia ghi lịch sử các vương triều.

Từ thập niên 1970, các hội thảo ở Palenque đã quy tụ các nhà nghiên cứu đọc được danh sách vua và câu chuyện chính trị của nhiều thành phố. Ngày nay phần lớn văn bản Maya đã đọc được ở mức chấp nhận rộng rãi. Chỉ có bốn cuốn sách Maya cổ bằng giấy vỏ cây còn sót lại, được gọi theo nơi lưu giữ: Dresden, Madrid, Paris, và cuốn thứ tư từng bị nghi là giả, đến năm 2018 được giới chuyên môn Mexico xác nhận là thật.

Sụp đổ thời Cổ điển: các giả thuyết và bằng chứng

Trong thế kỷ 8–9, nhiều thành phố lớn vùng đất thấp phía nam, như Tikal, Copán, Palenque, lần lượt ngừng dựng bia ghi ngày, dân số giảm mạnh và dần bị rừng nuốt. Đây không phải biến cố một ngày, mà là quá trình kéo dài khoảng một thế kỷ rưỡi, mỗi thành phố một khác.

Bằng chứng khí hậu từ trầm tích hồ và nhũ đá trong hang cho thấy vùng này trải qua nhiều đợt hạn hán nặng trong giai đoạn ấy. Đồng thời, bia ký cho thấy chiến tranh giữa các thành bang ngày càng dày, và các nghiên cứu môi trường chỉ ra dấu hiệu phá rừng, xói mòn đất ở một số vùng đông dân. Phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay ủng hộ cách giải thích đa nhân tố: hạn hán làm trầm trọng những căng thẳng chính trị và sinh thái đã có, khiến uy tín của các vị vua được coi là trung gian với thần linh sụp đổ và dân chúng bỏ đi nơi khác.

Công nghệ quét laser từ máy bay, gọi là LiDAR, đã thay đổi hình dung về quy mô Maya. Một dự án khảo sát lớn ở bắc Guatemala công bố năm 2018 phát hiện hàng chục nghìn công trình trước đó chưa biết dưới tán rừng: nhà ở, đường đắp cao, ruộng bậc thang, kênh mương. Vùng đất thấp Maya thời Cổ điển đông dân và được cải tạo mạnh hơn nhiều so với những gì người ta nghĩ trước đó.

Câu hỏi thường gặp

Người Maya có biết số 0 không?

Có. Người Maya dùng một ký hiệu giữ chỗ cho giá trị không trong hệ đếm vị trí của mình, chủ yếu trong các phép tính lịch. Đây là một trong vài nền văn minh độc lập phát triển khái niệm này. Thời điểm xuất hiện sớm nhất và mối liên hệ với các dân tộc Trung Mỹ khác còn được nghiên cứu.

Maya, Aztec và Inca khác nhau thế nào?

Maya là nhiều vương quốc thành bang ở Trung Mỹ, rực rỡ nhất khoảng năm 250–900. Aztec là đế quốc có thủ đô Tenochtitlan ở thung lũng Mexico, thế kỷ 14–16. Inca là đế quốc ở dãy Andes Nam Mỹ, thế kỷ 15–16. Ba nền văn minh cách nhau cả về thời gian lẫn địa lý.

Chichén Itzá có phải thành phố Maya cổ nhất không?

Không. Chichén Itzá nổi bật vào cuối thời Cổ điển và đầu Hậu cổ điển, muộn hơn nhiều so với các trung tâm như El Mirador hay Tikal. Nó nổi tiếng vì được bảo tồn tốt và nằm ở bán đảo Yucatán, dễ tiếp cận với du khách.

Người Maya có hiến tế người không?

Có bằng chứng từ bia ký, tranh vẽ và khảo cổ về các nghi lễ có hiến tế người, thường gắn với tù binh và các dịp trọng đại. Mức độ thường bị phim ảnh phóng đại; quy mô và ý nghĩa của nghi lễ được nghiên cứu như một phần của hệ niềm tin và chính trị thời đó.

Có thể học chữ Maya không?

Có. Nhiều trường đại học và các hội thảo chuyên đề dạy đọc chữ Maya cơ bản, và một số cộng đồng Maya ở Guatemala, Mexico đã tổ chức lớp học để người dân đọc lại chữ của tổ tiên. Người mới học thường bắt đầu từ các ký hiệu số, ngày tháng và tên vua.

Năm 2012 có gì đặc biệt với người Maya ngày nay?

Một số cộng đồng Maya tổ chức lễ đánh dấu sự kết thúc một chu kỳ lịch, giống như người ta mừng một mốc thời gian tròn. Họ không coi đó là ngày tận thế; nhiều tổ chức Maya còn lên tiếng phản đối việc văn hoá của họ bị dùng để quảng bá chuyện tận thế.