Baldwin IV (1161–1185) là vua của Vương quốc Jerusalem, một nhà nước do người châu Âu lập ra ở Cận Đông sau cuộc Thập tự chinh thứ nhất. Ông lên ngôi năm 1174 khi mới 13 tuổi, mắc bệnh phong từ nhỏ, vẫn trực tiếp ra trận và thắng quân của Saladin ở Montgisard năm 1177, rồi mất khi khoảng 23–24 tuổi. Biệt danh "vua hủi" mà sách báo cũ hay dùng xuất phát từ căn bệnh này.
Câu chuyện của ông thường bị kể theo hai kiểu: hoặc như một anh hùng gần như huyền thoại, hoặc như hình ảnh trên phim ảnh với chiếc mặt nạ bạc. Sử liệu cho thấy một bức tranh phức tạp hơn — một vị vua trẻ phải cân bằng các phe quý tộc tranh giành quyền kế vị, trong khi cơ thể suy kiệt dần. Bài này dựa chủ yếu trên ghi chép của William xứ Tyre, người thầy và cũng là sử gia đương thời, đối chiếu với nguồn Ả Rập, và trình bày cuộc xung đột như một tiến trình lịch sử, không phân bên đúng sai.
Vương quốc Jerusalem khi Baldwin ra đời
Vương quốc Jerusalem được lập năm 1099, sau khi đoàn quân của cuộc Thập tự chinh thứ nhất chiếm thành phố. Đến giữa thế kỷ 12, đây là một nhà nước nhỏ, dân số đa dạng: quý tộc và hiệp sĩ gốc Pháp, thương nhân Ý, cư dân bản địa nói tiếng Ả Rập thuộc nhiều cộng đồng tín ngưỡng khác nhau. Quyền lực của nhà vua bị chia sẻ với các lãnh chúa lớn và hai dòng tu – hiệp sĩ là Dòng Đền và Dòng Cứu tế.
Baldwin sinh năm 1161, là con của Amalric, bá tước Jaffa và Ascalon, và Agnes xứ Courtenay. Khi Amalric được bầu làm vua năm 1163, giới quý tộc buộc ông huỷ cuộc hôn nhân với Agnes; hai con, Baldwin và Sibylla, vẫn được công nhận là con chính thức. Chi tiết này về sau quan trọng, vì nó khiến dòng kế vị rối rắm và đặt Agnes vào thế đối địch với nhiều phe trong triều.
Ở phía bên kia, Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, người châu Âu gọi là Saladin, đang gom quyền ở Ai Cập (từ năm 1169) rồi mở rộng sang Syria sau khi Nur ad-Din mất năm 1174. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, vương quốc Jerusalem bị một thế lực thống nhất bao vây từ cả hai phía.
Phát hiện căn bệnh: lời kể của William xứ Tyre
Khoảng năm 1170, William, khi đó là thầy dạy của hoàng tử chín tuổi, nhận thấy một điều lạ: khi chơi đùa với các bạn và cào vào tay nhau, Baldwin không hề kêu đau ở cánh tay phải. William ghi lại rằng ban đầu ông tưởng đó là sự chịu đựng, rồi nhận ra cánh tay đó bị mất cảm giác. Các thầy thuốc chữa trị không có kết quả. Theo William, dấu hiệu rõ ràng của bệnh phong chỉ lộ ra khi Baldwin đến tuổi dậy thì.
Đây là một trong những mô tả lâm sàng sớm và rõ nhất về bệnh phong thời trung đại. Mất cảm giác ở chi là triệu chứng điển hình vì vi khuẩn gây bệnh phong tấn công dây thần kinh ngoại vi. Các nhà y sử dựa vào diễn tiến về sau — tổn thương mặt, tay chân, thị lực giảm, cuối đời không đi lại được — để cho rằng ông mắc thể bệnh nặng, thường gọi là thể nhiều vi khuẩn.
Điều đáng chú ý là triều đình vẫn đưa Baldwin lên ngôi. Theo tập quán thời đó, người mắc bệnh phong thường bị cách ly khỏi cộng đồng, và ở Jerusalem đã có một dòng hiệp sĩ chuyên chăm sóc người bệnh phong. Việc chấp nhận một vị vua mắc bệnh cho thấy dòng chính thống của hoàng gia và nhu cầu ổn định được đặt lên trên định kiến.
Dòng thời gian của Baldwin IV
Ngày tháng một số sự kiện có chênh lệch giữa các nguồn; những chỗ chưa chắc được ghi "khoảng".
- 1161 — sinh ở Jerusalem.
- Khoảng 1170 — thầy dạy William xứ Tyre phát hiện tay phải mất cảm giác.
- 7/1174 — vua Amalric mất; Baldwin 13 tuổi lên ngôi; quyền nhiếp chính qua tay Miles xứ Plancy (bị ám sát cuối năm) rồi bá tước Raymond III xứ Tripoli.
- 1176 — đủ 15 tuổi, tự trị vì; chị gái Sibylla kết hôn với William xứ Montferrat, người này mất năm sau, để lại con trai sau là Baldwin V.
- 25/11/1177 — trận Montgisard gần Ramla, quân Jerusalem đánh bại quân của Saladin.
- 1179 — thất bại ở Marj Ayyun; pháo đài mới xây ở Jacob's Ford bị Saladin chiếm và phá.
- 1180 — Sibylla tái hôn với Guy xứ Lusignan; Jerusalem và Saladin ký đình chiến.
- 1183 — Baldwin giao quyền nhiếp chính cho Guy rồi rút lại; lập cháu là Baldwin V làm đồng vua; cuối năm được khiêng trên cáng đi giải vây lâu đài Kerak.
- Năm 1185 (khoảng mùa xuân) — mất ở Jerusalem, khoảng 23–24 tuổi.
- 1186–1187 — Baldwin V mất khi còn nhỏ; Sibylla và Guy lên ngôi; tháng 7/1187 quân Jerusalem thua nặng ở Hattin, tháng 10/1187 Saladin vào Jerusalem.
Trận Montgisard năm 1177: điều nguồn sử thật sự ghi
Mùa thu năm 1177, Saladin dẫn quân từ Ai Cập tiến lên phía bắc, trong khi một phần lớn quân Jerusalem đang ở phía bắc tham gia một chiến dịch khác. Baldwin, khi đó 16 tuổi, rút về Ascalon với một lực lượng nhỏ. Tin rằng đối phương đã bị chặn, quân Ayyubid tản ra cướp phá vùng quanh Ramla. Baldwin và lực lượng của mình, cùng các hiệp sĩ Dòng Đền từ Gaza, ra khỏi Ascalon, đi dọc bờ biển rồi đánh bất ngờ vào đạo quân đang dàn mỏng gần Montgisard.
William xứ Tyre ghi phía Jerusalem có khoảng 375 hiệp sĩ cùng bộ binh; quy mô quân của Saladin trong các nguồn Latin lên tới hàng chục nghìn, nhưng giới nghiên cứu cho rằng con số đó bị phóng đại, như thường thấy trong biên niên sử trung đại ở cả hai phía. Các nguồn Ả Rập, trong đó có ghi chép của Ibn al-Athir, thừa nhận đây là một thất bại nặng, quân Saladin rút về Ai Cập trong điều kiện khó khăn.
Vai trò cá nhân của Baldwin trong trận được kể khác nhau. Ông có mặt và được coi là người chỉ huy danh nghĩa; nhiều sử gia cho rằng các chỉ huy giàu kinh nghiệm như Reynald xứ Châtillon giữ vai trò thực tế trên chiến trường. Montgisard không làm thay đổi cán cân lâu dài: chỉ hai năm sau Jerusalem thua ở Marj Ayyun, và một thập kỷ sau vương quốc mất thành phố vào tay Saladin.
Vị vua cai trị giữa các phe quý tộc
Phần lớn triều đại Baldwin không phải trên chiến trường mà ở cuộc tranh giành quyền kế vị. Vì ông không thể có con, câu hỏi ai sẽ nối ngôi chi phối mọi quyết định. Một phe xoay quanh mẹ ông, Agnes, và Guy xứ Lusignan; phe kia gồm Raymond III xứ Tripoli và các gia tộc bản địa lâu đời như nhà Ibelin. Sử gia ngày nay cảnh báo không nên vẽ hai phe như "phe tốt" và "phe xấu" — cách nhìn đó phần nào bắt nguồn từ chính William xứ Tyre, người có quan hệ gần với phe Raymond.
Baldwin tìm cách điều hoà, đôi khi thay đổi quyết định. Năm 1183, khi bệnh nặng, ông giao quyền nhiếp chính cho Guy, nhưng sau khi Guy tỏ ra thiếu quyết đoán trong một chiến dịch, ông rút lại và đưa cháu là Baldwin V lên làm đồng vua, cố gạt Guy khỏi đường kế vị. Cuối năm đó, dù đã mù và không còn đi lại được, ông vẫn được khiêng trên cáng theo quân tới giải vây lâu đài Kerak.
Sau khi ông mất, các thoả thuận ông sắp đặt nhanh chóng đổ vỡ. Baldwin V mất năm 1186, Sibylla lên ngôi và trao vương miện cho Guy. Nhiều nhà nghiên cứu coi chuỗi xáo trộn này là một nguyên nhân dẫn tới thất bại ở Hattin năm 1187, dù họ cũng nhấn mạnh sức mạnh ngày càng lớn của Saladin là yếu tố quyết định.
Giai thoại và sự thật
Điện ảnh và mạng xã hội đã tạo ra một hình ảnh Baldwin khá xa với sử liệu.
| Điều hay được kể | Sử liệu và giới nghiên cứu nói gì |
|---|---|
| Baldwin luôn đeo mặt nạ bạc che mặt | Không có nguồn đương thời nào nhắc tới mặt nạ. Hình ảnh này phổ biến nhờ bộ phim "Vương quốc thiên đường" (2005). |
| Ông thắng Montgisard với vài trăm người trước hàng chục nghìn quân | Chiến thắng có thật, nhưng số quân của Saladin trong nguồn Latin gần như chắc chắn bị thổi phồng; nhiều lực lượng phía Jerusalem không được đếm đủ. |
| Ông gây "nỗi khiếp sợ" cho đối phương | Đây là cách kể cảm xúc của sách báo hiện đại. Nguồn Ả Rập ghi nhận ông là đối thủ đáng gờm, nhưng không có ghi chép nào cho thấy ông được coi như nhân vật huyền thoại. |
| Saladin cử thầy thuốc chữa bệnh cho Baldwin | Không có nguồn đáng tin xác nhận; có lẽ là chuyện thêu dệt về sau dựa trên danh tiếng hào hiệp của Saladin. |
| Mộ ông còn trong Nhà thờ Mộ Thánh | Các vua Jerusalem được chôn ở đó, nhưng lăng mộ của họ đã bị phá huỷ, phần lớn trong các lần sửa chữa sau trận hoả hoạn năm 1808. Không còn hài cốt được xác định. |
Di sản và cách các sử gia đánh giá
Trong thế kỷ 20, Baldwin thường được nhìn qua lăng kính của William xứ Tyre: một vị vua dũng cảm, bị phản bội bởi những người xung quanh. Công trình của sử gia Bernard Hamilton, cuốn The Leper King and His Heirs (2000), đã đọc lại các nguồn và cho thấy Baldwin là một nhà cai trị chủ động, có chiến lược, chứ không chỉ là nạn nhân của bệnh tật và các phe phái.
Câu chuyện của ông cũng có giá trị với lịch sử y học. Mô tả của William là tư liệu quý về cách xã hội trung đại nhìn bệnh phong: vừa sợ hãi, cách ly, vừa có những thiết chế chăm sóc. Việc một người mắc bệnh phong vẫn được giữ ngôi vua cho thấy định kiến không phải lúc nào cũng tuyệt đối như ta hay nghĩ.
Khi đọc về Baldwin IV, bạn nên nhớ rằng các cuộc Thập tự chinh được nhớ rất khác nhau ở châu Âu và ở thế giới Ả Rập. Với nhiều người ở Cận Đông, đây là thời kỳ bị xâm chiếm; với các biên niên gia Latin, đó là cuộc chiến bảo vệ thánh địa. Một tiểu sử trung tính trình bày việc ông làm, bối cảnh và giới hạn của nguồn sử, mà không biến ông thành biểu tượng của bên nào.
Câu hỏi thường gặp
Baldwin IV mắc bệnh phong thể nào?
Dựa vào diễn tiến mà William xứ Tyre mô tả — mất cảm giác từ sớm, tổn thương mặt và tứ chi, mù lòa cuối đời — các nhà nghiên cứu cho rằng ông mắc thể phong nặng, nhiều vi khuẩn. Vì không còn hài cốt, chẩn đoán chỉ dựa trên văn bản, không có xét nghiệm.
Bệnh phong có lây dễ không và thời trung đại hiểu nó thế nào?
Y học hiện đại biết bệnh phong do vi khuẩn gây ra, lây chậm và khó, phần lớn người tiếp xúc không mắc bệnh, và chữa khỏi được bằng phác đồ nhiều thuốc. Thời trung đại người ta không biết nguyên nhân, thường coi bệnh là ô uế và cách ly người bệnh.
Baldwin IV và Saladin có từng gặp mặt không?
Không có nguồn nào ghi hai người gặp trực tiếp. Họ đối đầu qua các chiến dịch và ký các thoả thuận đình chiến thông qua sứ giả, trong đó có thoả thuận năm 1180.
Vì sao Baldwin không có con?
Bệnh phong nặng khiến việc kết hôn và có người nối dõi gần như không được đặt ra. Ngay từ khi ông lên ngôi, triều đình đã xác định người kế vị sẽ đến từ dòng của chị gái Sibylla hoặc em gái cùng cha khác mẹ là Isabella.
Nguồn nào quan trọng nhất về cuộc đời Baldwin IV?
Nguồn chính là bộ sử viết bằng tiếng Latin của William xứ Tyre, người dạy ông thời nhỏ và sau làm chưởng ấn của vương quốc. Bên cạnh đó có các phần tiếp nối bằng tiếng Pháp cổ và ghi chép của các sử gia Ả Rập như Ibn al-Athir, Imad ad-Din.
Bộ phim Vương quốc thiên đường có đúng lịch sử không?
Phim lấy bối cảnh có thật và nhiều nhân vật có thật, nhưng thay đổi nhiều chi tiết: mặt nạ của Baldwin, tính cách các nhân vật, mối quan hệ giữa họ và trình tự sự kiện. Nên xem như một tác phẩm hư cấu dựa trên lịch sử.