Thuộc địa Roanoke là nhóm khoảng 115 người Anh — đàn ông, phụ nữ và trẻ em — tới định cư trên đảo Roanoke (nay thuộc bang North Carolina, Mỹ) năm 1587; khi thống đốc John White quay lại vào tháng 8 năm 1590, khu định cư đã bị bỏ trống. Ông chỉ thấy chữ “CROATOAN” khắc trên một cây cột và ba chữ “CRO” trên một thân cây, không có dấu hiệu báo nạn đã thoả thuận từ trước.
Từ đó, “thuộc địa bị mất” trở thành một trong những câu hỏi lâu đời nhất của lịch sử nước Mỹ thời thuộc địa. Ngày nay, đa số nhà sử học cho rằng những người định cư đã rời đảo, nhiều khả năng chia nhóm sống cùng các cộng đồng bản địa lân cận. Bài này đi theo hồ sơ của chính John White, các bằng chứng khảo cổ và khí hậu, và tách chúng khỏi những câu chuyện được thêu dệt về sau.
Câu chuyện thường được kể thế nào
Phiên bản phổ biến kể rằng cả một làng người “biến mất không dấu vết”, chỉ để lại một từ bí ẩn khắc trên cây, và đến nay không ai biết họ đi đâu. Trong văn hoá đại chúng, Roanoke được dùng làm bối cảnh cho phim kinh dị, truyện ma, thậm chí gắn với những lời giải siêu nhiên. Chữ “CROATOAN” thường được trình bày như một mật mã khó hiểu.
Thực tế, chữ “CROATOAN” không bí ẩn với người đương thời. Croatoan là tên một hòn đảo phía nam Roanoke (một phần của đảo Hatteras ngày nay) và cũng là tên cộng đồng người bản địa sống ở đó, những người có quan hệ thân thiện với người Anh. Manteo, một người Croatoan, đã từng sang Anh và trở về cùng đoàn định cư. John White hiểu ngay chữ đó là lời nhắn về nơi những người định cư đã đi tới. Điều bí ẩn là vì sao về sau không ai tìm được họ ở đó.
Dòng thời gian theo hồ sơ
Phần lớn những gì ta biết đến từ ghi chép của chính John White và các thành viên trong các chuyến đi, được nhà biên soạn Richard Hakluyt xuất bản ở Anh cuối thế kỷ 16:
- Năm 1584: Walter Raleigh được Nữ hoàng Elizabeth I trao đặc quyền lập thuộc địa ở Bắc Mỹ; một chuyến thám sát tới vùng duyên hải nay là North Carolina.
- 1585–1586: một nhóm khoảng một trăm người, phần lớn là đàn ông, dựng đồn trên đảo Roanoke. Quan hệ với cư dân bản địa căng thẳng, lương thực thiếu; năm 1586 họ rời đi theo đoàn tàu của Francis Drake. Một nhóm nhỏ ở lại giữ chỗ sau đó cũng không bao giờ được tìm thấy.
- Tháng 7 năm 1587: khoảng 115 người, có cả gia đình, tới Roanoke với John White làm thống đốc. Kế hoạch ban đầu là định cư ở vịnh Chesapeake, nhưng đoàn bị để lại ở Roanoke.
- Ngày 18 tháng 8 năm 1587: Virginia Dare, cháu ngoại của John White, chào đời — đứa trẻ đầu tiên có cha mẹ người Anh sinh ra ở châu Mỹ.
- Cuối năm 1587: White về Anh xin tiếp tế, theo đề nghị của chính những người định cư.
- 1588–1589: chiến tranh Anh – Tây Ban Nha khiến tàu thuyền bị giữ lại để phục vụ chiến sự; một chuyến tiếp tế nhỏ thất bại giữa đường.
- Tháng 8 năm 1590: White trở lại, thấy khu định cư bỏ trống, nhà cửa đã được tháo dỡ, có hàng rào gỗ dựng thêm, chữ CROATOAN trên cột. Bão làm hỏng neo tàu; đoàn tàu không đến được Croatoan và quay về Anh. White không bao giờ trở lại.
Chi tiết “nhà cửa được tháo dỡ” rất quan trọng: nó cho thấy người định cư rời đi có kế hoạch, mang theo vật liệu, không phải bỏ chạy hoảng loạn.
Những manh mối White ghi lại
Không có dấu thập. Trước khi White rời đi năm 1587, hai bên đã thoả thuận: nếu phải rời đảo, những người định cư sẽ khắc tên nơi họ tới; nếu đi trong tình thế nguy cấp, họ khắc thêm một dấu thập. White ghi rõ không thấy dấu thập nào. Điều này gợi ý họ đi trong hoàn cảnh không khẩn cấp.
Đồ đạc được chôn rồi bị đào lên. White tìm thấy một số rương, trong đó có đồ của chính ông, đã bị đào lên và hư hại. Ông cho rằng người bản địa trong vùng đã phát hiện chúng sau khi người định cư rời đi.
Kế hoạch dời đi đã được bàn từ trước. Theo ghi chép của White, ngay từ năm 1587, những người định cư đã tính chuyển vào sâu trong đất liền khoảng năm mươi dặm. Điều này mở ra khả năng họ chia làm hai nhóm: một nhóm đi Croatoan, một nhóm vào đất liền.
Khoảng trống ba năm. White vắng mặt gần ba năm. Trong khoảng thời gian đó không có ai ghi chép gì về người định cư. Mọi giả thuyết về sau đều phải lấp khoảng trống này bằng bằng chứng gián tiếp.
Bằng chứng mới từ khoa học: hạn hán và khảo cổ
Năm 1998, một nhóm nghiên cứu do nhà khí hậu học David Stahle dẫn đầu công bố trên tạp chí Science kết quả phân tích vòng gỗ của những cây bách hói rất già ở vùng này. Vòng gỗ cho thấy giai đoạn 1587–1589 là đợt hạn hán nặng nhất trong khoảng tám trăm năm. Một nhóm định cư mới tới, phụ thuộc vào trồng trọt và vào sự giúp đỡ của cư dân bản địa — vốn cũng đang chịu hạn — sẽ gặp khó khăn lương thực rất lớn. Đây là bằng chứng gián tiếp mạnh cho lý do họ phải rời đảo.
Về khảo cổ, có hai hướng được theo đuổi trong thế kỷ 21. Hướng thứ nhất ở đảo Hatteras, nơi các cuộc đào ở vị trí làng Croatoan cũ tìm thấy một số đồ vật châu Âu cuối thế kỷ 16 – đầu thế kỷ 17. Hướng thứ hai ở đất liền: năm 2012, các nhà nghiên cứu ở Bảo tàng Anh soi bản vẽ vùng duyên hải do John White vẽ và phát hiện một miếng vá giấy che một ký hiệu pháo đài ở gần cửa sông Chowan; các cuộc đào gần đó, gọi là “Địa điểm X”, tìm được mảnh gốm có thể là của người Anh cuối thế kỷ 16.
Cả hai hướng đều gây tranh luận. Đồ vật châu Âu có thể đến tay người bản địa qua trao đổi với các đoàn người Anh khác về sau, không nhất thiết từ những người định cư năm 1587. Niên đại các mảnh gốm cũng chưa đủ chính xác để gắn chắc với thuộc địa bị mất. Các nhà khảo cổ ở cả hai nhóm đều thừa nhận bằng chứng còn đang được đánh giá.
Roanoke trong bối cảnh cạnh tranh thuộc địa cuối thế kỷ 16
Để hiểu vì sao những người định cư bị bỏ lại lâu đến vậy, cần đặt Roanoke vào bối cảnh rộng hơn. Cuối thế kỷ 16, Tây Ban Nha đã có một đế quốc rộng lớn ở châu Mỹ trong gần một thế kỷ, với thành phố, mỏ bạc và các đoàn tàu chở của cải về châu Âu. Nước Anh đến muộn hơn nhiều. Các dự án thuộc địa của Anh thời Elizabeth I phần lớn do tư nhân như Walter Raleigh bỏ vốn, với mục tiêu vừa tìm tài nguyên, vừa lập căn cứ gần các tuyến tàu của Tây Ban Nha.
Vị trí Roanoke được chọn một phần vì nó khuất, khó cho tàu lớn tiếp cận, tức là an toàn trước tàu đối phương nhưng cũng khó cho chính tàu tiếp tế của người Anh. Đất ở đảo cát không màu mỡ, nước ngọt hạn chế. Những người tới năm 1587 khác đợt 1585 ở chỗ có nhiều gia đình, mong lập một cộng đồng lâu dài chứ không chỉ một đồn binh, và họ phụ thuộc rất nhiều vào thiện chí của các cộng đồng bản địa xung quanh.
Khi chiến tranh với Tây Ban Nha nổ ra, mọi con tàu đi biển được của nước Anh đều bị trưng dụng. Một nhóm hơn trăm người ở bên kia đại dương trở thành ưu tiên thấp. Số phận của Roanoke vì vậy gắn chặt với những biến cố xảy ra cách nó hàng nghìn dặm, một điều thường bị bỏ qua trong các câu chuyện chỉ tập trung vào chữ khắc trên cột.
Các giả thuyết chính
Có bốn hướng giải thích được bàn trong giới sử học. Chúng không loại trừ nhau hoàn toàn — nhóm người có thể đã tách ra theo nhiều số phận khác nhau:
| Giả thuyết | Bằng chứng ủng hộ | Chỗ yếu |
|---|---|---|
| Hoà nhập với người Croatoan ở Hatteras | Chữ CROATOAN; quan hệ thân thiện; đồ vật châu Âu ở Hatteras; truyền khẩu của một số cộng đồng về tổ tiên người Anh | Đồ vật có thể đến qua trao đổi; chưa có bằng chứng di truyền rõ ràng |
| Dời vào đất liền (vùng sông Chowan) | Kế hoạch được White ghi lại; ký hiệu bị che trên bản vẽ; mảnh gốm ở Địa điểm X | Niên đại và nguồn gốc mảnh gốm còn tranh luận |
| Chết vì đói, bệnh trong hạn hán | Dữ liệu vòng gỗ về hạn hán khắc nghiệt 1587–1589 | Không giải thích được việc tháo dỡ nhà và chữ khắc có kế hoạch |
| Xung đột với các nhóm khác | Một ghi chép của người Anh ở Jamestown đầu thế kỷ 17 thuật lại lời đồn về số phận của họ | Chỉ là lời kể gián tiếp, nhiều năm sau; không có bằng chứng vật chất |
Nhiều nhà sử học hiện nay nghiêng về một kịch bản kết hợp: những người định cư chia nhóm, một phần sống cùng người Croatoan, một phần vào đất liền, và qua nhiều năm hoà vào các cộng đồng bản địa. Kịch bản này phù hợp với nhiều manh mối nhất, nhưng vẫn chưa được xác nhận bằng bằng chứng trực tiếp.
Những bằng chứng giả và điều còn chưa biết
Roanoke cũng thu hút những “bằng chứng” giả. Nổi tiếng nhất là các phiến đá khắc chữ được cho là của Eleanor Dare, mẹ của Virginia Dare, xuất hiện từ năm 1937, kể lại số phận những người định cư. Hàng chục phiến đá được “tìm thấy” sau đó, và về sau giới nghiên cứu kết luận phần lớn, nếu không phải tất cả, là đồ giả mạo. Câu chuyện này là lời nhắc rằng một bí ẩn nổi tiếng luôn tạo ra thị trường cho bằng chứng giả.
Điều còn chưa biết vẫn là câu hỏi cốt lõi: những người định cư đã đi đâu, và sống ra sao sau năm 1590? Các dự án nghiên cứu ADN so sánh hậu duệ của các cộng đồng ở North Carolina với các dòng họ ở Anh có tên trong danh sách định cư đang được tiến hành, nhưng việc tìm tín hiệu từ một nhóm nhỏ người sau hơn bốn trăm năm là cực kỳ khó.
Khi kể về Roanoke, cũng nên nhớ góc nhìn của cư dân bản địa vùng duyên hải. Với họ, đây không phải câu chuyện về một nhóm người “biến mất”, mà là một phần trong quá trình tiếp xúc kéo dài với những người tới từ bên kia đại dương, một quá trình mang lại nhiều biến động cho chính cộng đồng của họ.
Câu hỏi thường gặp
Thuộc địa Roanoke nằm ở đâu?
Trên đảo Roanoke, thuộc vùng duyên hải bang North Carolina, Mỹ ngày nay. Khu vực này nằm giữa đất liền và dải đảo cát hẹp chạy dọc bờ Đại Tây Dương, nơi có đảo Hatteras, trước kia gọi là Croatoan.
Có bao nhiêu người trong thuộc địa Roanoke năm 1587?
Khoảng 115 người, gồm đàn ông, phụ nữ và trẻ em, theo danh sách được John White ghi lại. Sau đó có thêm hai đứa trẻ chào đời, trong đó có Virginia Dare ngày 18 tháng 8 năm 1587.
Chữ CROATOAN có nghĩa là gì?
Đó là tên của một hòn đảo phía nam Roanoke và của cộng đồng người bản địa sống ở đó, những người có quan hệ tốt với người Anh. Theo thoả thuận trước, những người định cư khắc tên nơi họ chuyển tới, nên White hiểu đây là lời nhắn về điểm đến.
Vì sao John White mất ba năm mới trở lại?
Ông về Anh cuối năm 1587 để lấy tiếp tế, đúng lúc chiến tranh Anh – Tây Ban Nha lên cao điểm. Tàu thuyền bị giữ lại phục vụ chiến sự, một chuyến tiếp tế nhỏ năm 1588 thất bại giữa đường, và tới năm 1590 ông mới quay lại được.
Có tìm thấy hài cốt của những người định cư không?
Chưa có hài cốt nào được xác định là của những người định cư năm 1587. Các cuộc khảo cổ chỉ tìm thấy đồ vật châu Âu có thể liên quan, và niên đại cũng như nguồn gốc của chúng vẫn đang được tranh luận.
Thuộc địa Roanoke có phải là thuộc địa Anh đầu tiên ở Bắc Mỹ không?
Roanoke là nỗ lực lập thuộc địa có người định cư lâu dài đầu tiên của Anh ở Bắc Mỹ, nhưng đã thất bại. Khu định cư lâu dài đầu tiên của người Anh tồn tại được là Jamestown ở Virginia, lập năm 1607.