Ngày 4 tháng 12 năm 1872, thuỷ thủ tàu Dei Gratia phát hiện tàu buồm Mary Celeste trôi trên Đại Tây Dương, giữa quần đảo Azores và bờ biển Bồ Đào Nha, không còn một ai trên tàu. Mười người — thuyền trưởng Benjamin Briggs, vợ ông, con gái hai tuổi và bảy thuỷ thủ — đã rời tàu bằng chiếc xuồng nhỏ và không bao giờ được tìm thấy. Tàu vẫn đi được, còn đủ lương thực và nước, hàng hoá gần như nguyên vẹn.
Vì sao một thuyền trưởng giàu kinh nghiệm bỏ con tàu còn tốt để lên một chiếc xuồng giữa đại dương? Câu hỏi đó có thật. Nhưng nhiều chi tiết “ma quái” gắn với Mary Celeste — bữa sáng còn ấm trên bàn, tách trà chưa đổ — không có trong hồ sơ, mà đến từ một truyện ngắn hư cấu của Arthur Conan Doyle năm 1884. Bài này tách hai lớp đó ra.
Câu chuyện thường được kể thế nào
Phiên bản phổ biến kể rằng khi người ta bước lên Mary Celeste, bữa ăn còn bày dở trên bàn, trà còn ấm, đồ đạc ngăn nắp như thể mọi người vừa biến mất trong tích tắc. Các lời giải được đưa ra từ quái vật biển, cướp biển, tới những hiện tượng không thể giải thích. Con tàu trở thành từ đồng nghĩa với “con tàu ma” trong nhiều ngôn ngữ.
So với hồ sơ của phiên toà cứu hộ năm 1873, phiên bản này sai ở nhiều chỗ. Con tàu không ngăn nắp: trong khoang có nước, một số cửa sập mở, một phần buồm bị rách. Không có ghi chép nào về bữa ăn bày dở. Chiếc xuồng nhỏ của tàu không còn, cùng với một số dụng cụ đi biển và giấy tờ tàu, cho thấy người trên tàu đã rời đi có chủ đích. Điều bí ẩn thật không nằm ở việc “biến mất”, mà ở lý do khiến họ rời tàu.
Những điều có trong hồ sơ
Các dữ kiện dưới đây đến từ hồ sơ phiên toà cứu hộ tổ chức ở Gibraltar năm 1873 và các nghiên cứu dựa trên hồ sơ đó:
- Con tàu: tàu buồm hai cột, đóng ở Nova Scotia (Canada) năm 1861 với tên Amazon, đổi tên thành Mary Celeste khi đổi chủ cuối thập niên 1860.
- Chuyến đi: rời New York ngày 7 tháng 11 năm 1872, chở khoảng 1.700 thùng cồn công nghiệp tới Genoa (Ý).
- Người trên tàu: thuyền trưởng Benjamin Spooner Briggs, người đi biển nhiều năm có tiếng nghiêm túc; vợ ông Sarah; con gái Sophia hai tuổi; bảy thuỷ thủ.
- Ghi chép cuối: dòng cuối trong sổ ghi tạm của tàu là sáng ngày 25 tháng 11 năm 1872, khi tàu ở gần đảo Santa Maria thuộc quần đảo Azores.
- Khi được tìm thấy: ngày 4 tháng 12, cách vị trí ghi chép cuối hàng trăm hải lý. Trong khoang có nước khoảng hơn một mét, một chiếc máy bơm bị tháo, xuồng nhỏ không còn, dụng cụ xác định vị trí và giấy tờ tàu không còn, sổ nhật ký vẫn ở lại.
- Hàng hoá: khi dỡ hàng ở Genoa, người ta thấy chín thùng cồn rỗng; các thùng này làm bằng loại gỗ sồi đỏ, dễ thấm rỉ hơn các thùng khác.
- Phiên toà cứu hộ: thuỷ thủ Dei Gratia được thưởng một phần nhỏ giá trị tàu và hàng, thấp hơn nhiều so với mức thông thường, phản ánh sự nghi ngờ của viên chưởng lý; nhưng không ai bị buộc tội.
Danh sách này cho thấy hồ sơ khá đầy đủ cho một sự kiện năm 1872. Cái thiếu duy nhất, và quan trọng nhất, là lời kể của bất kỳ ai trong mười người trên tàu.
Truyện ngắn của Conan Doyle đã thay đổi câu chuyện thế nào
Năm 1884, Arthur Conan Doyle, khi đó còn là một bác sĩ trẻ chưa nổi tiếng và chưa viết về Sherlock Holmes, đăng truyện ngắn “Lời khai của J. Habakuk Jephson” trên tạp chí Cornhill ở London, không ký tên. Truyện hư cấu một nhân chứng sống sót và kể một câu chuyện trả thù trên biển, lấy cảm hứng từ Mary Celeste nhưng đổi tên tàu thành “Marie Celeste”.
Truyện thêm vào nhiều chi tiết không có trong hồ sơ: đồ ăn còn trên bàn, mọi thứ ngăn nắp, xuồng nhỏ vẫn còn. Vì truyện được đăng không ký tên và viết theo lối lời khai, một số người đọc thời đó tưởng là tài liệu thật. Các chi tiết hư cấu dần đi vào những bài viết về sau, và tên “Marie Celeste” cũng bị dùng nhầm suốt nhiều thập kỷ.
Trường hợp Mary Celeste là ví dụ điển hình về cách một tác phẩm hư cấu lấn át hồ sơ thật. Khi đọc bất kỳ bài nào về con tàu này, bạn có thể kiểm nhanh độ tin cậy: bài nào nhắc tới “bữa sáng còn ấm” hay “Marie Celeste” mà không giải thích nguồn gốc thì nhiều khả năng đã chép lại từ truyện của Conan Doyle hoặc từ những bài chép lại truyện đó.
Rời tàu giữa biển: một quyết định hiểu được trong bối cảnh thế kỷ 19
Với người đọc hôm nay, việc bỏ một con tàu còn nổi để lên chiếc xuồng nhỏ nghe như điên rồ. Nhưng trong hàng hải thuyền buồm thế kỷ 19, thuyền trưởng phải ra quyết định dựa trên thông tin rất hạn chế. Không có vô tuyến để gọi cứu trợ, không có thiết bị đo nào ngoài một thanh gỗ thả xuống giếng đo để ước lượng nước trong khoang. Nếu kết quả đo cho thấy nước đang lên nhanh, hoặc nếu có mùi hơi cồn nồng nặc bốc lên từ khoang hàng, thuyền trưởng có rất ít thời gian để cân nhắc.
Hàng hoá cồn công nghiệp là loại hàng mà người đi biển thời đó biết là nguy hiểm. Một con tàu chở hơn một nghìn thùng cồn, nếu bắt lửa, có thể cháy rất nhanh mà không còn chỗ trú. Trong tình huống đó, đưa mọi người — kể cả vợ và đứa con hai tuổi — lên xuồng, buộc xuồng theo tàu bằng một sợi dây dài và chờ xem chuyện gì xảy ra, là một phản ứng thận trọng, không phải hoảng loạn. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng dây thừng chính của tàu được tìm thấy buông thõng, bị sờn hoặc đứt ở đầu, khớp với kịch bản xuồng được buộc theo tàu rồi đứt dây, dù chi tiết này cũng được ghi nhận theo nhiều cách khác nhau.
Quần đảo Azores khi đó chỉ cách vài chục hải lý. Một thuyền trưởng có thể đã tính rằng nếu tàu gặp nạn, xuồng vẫn có cơ hội vào được đảo. Điều không ai tính trước được là biển, gió và thời gian.
Các giả thuyết và mức độ phù hợp với hồ sơ
Nhiều giả thuyết đã được đưa ra trong hơn một thế kỷ. Bảng dưới đối chiếu từng giả thuyết với các dữ kiện có trong hồ sơ:
| Giả thuyết | Nội dung | Phù hợp với hồ sơ không |
|---|---|---|
| Hơi cồn và nỗi lo nổ | Cồn rỉ từ các thùng thấm, hơi bốc lên trong khoang khiến thuyền trưởng lo cháy nổ, cho mọi người tạm lên xuồng buộc dây theo tàu; dây đứt, xuồng lạc | Khá phù hợp: chín thùng rỗng, cửa sập mở; nhưng không có dấu vết cháy hay nổ |
| Lo tàu chìm do nước vào | Máy bơm có vấn đề, việc đo nước trong khoang cho kết quả sai, thuyền trưởng tin tàu sắp chìm | Khá phù hợp: máy bơm bị tháo, có nước trong khoang; tàu vẫn nổi tốt |
| Thời tiết xấu, vòi rồng trên biển | Một hiện tượng thời tiết đột ngột gây hoảng loạn | Có thể, nhưng ít bằng chứng trực tiếp |
| Thuỷ thủ nổi loạn hoặc người tàu Dei Gratia gây hại | Đã được viên chưởng lý ở Gibraltar điều tra | Không có bằng chứng; tàu không có dấu vết vật lộn; không ai bị buộc tội |
| Cướp biển | Bị cướp tấn công | Không phù hợp: hàng hoá và đồ có giá trị vẫn còn |
| Quái vật biển, hiện tượng siêu nhiên | Không có nội dung kiểm được | Không có bằng chứng |
Hai giả thuyết đầu được nhiều nhà nghiên cứu coi là hợp lý nhất, và chúng có điểm chung: thuyền trưởng đưa ra một quyết định thận trọng dựa trên một mối nguy mà ông tin là thật, rời tàu tạm thời, và mất liên lạc với tàu. Đó là một kết cục bi thương, không phải một bí ẩn siêu nhiên.
Những người trên tàu và số phận con tàu
Trong cách kể giải trí, mười người trên Mary Celeste thường chỉ là những cái tên trong câu đố. Thực tế, Benjamin Briggs xuất thân từ một gia đình đi biển ở Massachusetts, có tiếng là người nghiêm túc, không uống rượu. Ông là đồng sở hữu con tàu. Vợ ông, Sarah, và con gái nhỏ đi cùng chuyến này, trong khi con trai lớn ở lại với bà nội để đi học. Gia đình Briggs mất ba người trong một chuyến đi, và người con trai lớn lên mà không bao giờ biết điều gì đã xảy ra.
Các giả thuyết buộc tội thuỷ thủ hay thuyền trưởng Dei Gratia, thuyền trưởng David Morehouse, từng lan truyền và gây tổn hại cho danh dự của những người không có bằng chứng nào chống lại họ. Phiên toà năm 1873 không tìm thấy căn cứ để buộc tội, và không có tư liệu nào sau đó thay đổi điều này.
Mary Celeste tiếp tục được sử dụng thêm hơn mười năm, qua tay nhiều chủ, mang tiếng là tàu xui xẻo. Theo các tư liệu, năm 1885 con tàu bị cố ý cho mắc cạn ngoài khơi Haiti trong một vụ gian lận bảo hiểm, và thuyền trưởng lúc đó bị đưa ra toà. Kết cục này hoàn toàn trần tục, đối lập với hình ảnh con tàu ma.
Điều còn chưa biết
Câu hỏi cốt lõi vẫn để ngỏ: chính xác điều gì khiến thuyền trưởng Briggs ra lệnh rời tàu, và chiếc xuồng nhỏ đã gặp chuyện gì? Nếu dây buộc xuồng đứt, những người trên xuồng có thể đã cố chèo vào quần đảo Azores, cách không xa, hoặc lạc ra đại dương. Không có mảnh vỡ hay thi thể nào được tìm thấy để kể tiếp câu chuyện.
Một số thí nghiệm hiện đại đã thử tái hiện kịch bản hơi cồn trong không gian kín và cho thấy hơi cồn có thể bắt lửa thành một đợt cháy nhanh, nhiệt độ thấp, không để lại vết cháy sém — điều có thể khiến người trên tàu hoảng sợ mà không làm hư hại tàu. Những thí nghiệm này tăng độ hợp lý cho giả thuyết, nhưng không chứng minh được điều đã thật sự xảy ra năm 1872.
Câu chuyện Mary Celeste vì vậy nên được kể như hai câu chuyện song song: một vụ tai nạn hàng hải có thật với mười người mất tích, và một huyền thoại được dựng nên từ truyện hư cấu. Người đọc xứng đáng được biết cả hai, và biết cái nào là cái nào.
Câu hỏi thường gặp
Tàu Mary Celeste được tìm thấy ở đâu?
Tàu được thuỷ thủ tàu Dei Gratia phát hiện ngày 4 tháng 12 năm 1872 trên Đại Tây Dương, ở vùng biển giữa quần đảo Azores và bờ biển Bồ Đào Nha. Tàu đang trôi với một phần buồm còn căng và không có ai trên tàu.
Có bao nhiêu người trên tàu Mary Celeste?
Có mười người: thuyền trưởng Benjamin Briggs, vợ ông là Sarah, con gái Sophia hai tuổi và bảy thuỷ thủ. Không ai trong số họ được tìm thấy sau đó, và chiếc xuồng nhỏ của tàu cũng không còn.
Chuyện bữa ăn còn ấm trên tàu Mary Celeste có thật không?
Không. Chi tiết này không có trong hồ sơ phiên toà cứu hộ năm 1873. Nó xuất phát từ truyện ngắn hư cấu của Arthur Conan Doyle đăng năm 1884, trong đó ông cũng đổi tên tàu thành Marie Celeste.
Giả thuyết nào về Mary Celeste được coi là hợp lý nhất?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thuyền trưởng lo ngại hơi cồn rỉ từ hàng hoá có thể gây nổ, hoặc tin rằng tàu đang chìm do nước vào, nên cho mọi người tạm lên xuồng. Dây nối xuồng với tàu có thể đã đứt và xuồng bị lạc giữa biển.
Thuỷ thủ tàu Dei Gratia có bị nghi ngờ không?
Có, viên chưởng lý ở Gibraltar đã nghi ngờ và điều tra, nên khoản thưởng cứu hộ thấp hơn thông thường. Tuy nhiên không có bằng chứng nào và không ai bị buộc tội. Việc gán tội cho họ trong một số bài viết về sau là không có căn cứ.
Con tàu Mary Celeste kết thúc thế nào?
Sau sự kiện năm 1872, con tàu tiếp tục hoạt động qua nhiều chủ. Theo các tư liệu, năm 1885 nó bị cố ý cho mắc cạn ngoài khơi Haiti trong một vụ gian lận bảo hiểm, và thuyền trưởng lúc đó bị đưa ra toà.