Thế vận hội Olympic cổ đại là đại hội thi đấu thể thao tổ chức bốn năm một lần ở thánh địa Olympia, miền tây bán đảo Peloponnese, để tôn vinh thần Zeus. Theo truyền thống Hy Lạp, kỳ đầu tiên diễn ra năm 776 TCN với một môn chạy duy nhất. Đại hội kéo dài hơn một nghìn năm, rồi chấm dứt vào khoảng cuối thế kỷ 4 hoặc đầu thế kỷ 5 Công nguyên.
Olympic hiện đại, bắt đầu năm 1896 ở Athens, mượn tên và tinh thần của đại hội cổ, nhưng phần lớn nghi thức quen thuộc như ngọn đuốc rước qua các nước hay môn chạy marathon đều là sáng tạo của thời hiện đại. Bài này giải thích đại hội cổ thật sự diễn ra như thế nào, ai được tham dự, và những mốc nào chắc chắn, những mốc nào chỉ là truyền thống.
Năm 776 TCN: mốc đáng tin đến đâu
Con số 776 TCN đến từ danh sách những người thắng môn chạy, do Hippias xứ Elis biên soạn vào cuối thế kỷ 5 TCN, tức hơn ba trăm năm sau mốc mà danh sách bắt đầu. Hippias có thể dựa vào truyền thống truyền miệng và ghi chép của thánh địa, nhưng các học giả hiện đại nghi ngờ độ chính xác của những thế hệ đầu. Ngay từ thời cổ, Plutarch đã nhận xét rằng danh sách ấy khó kiểm chứng.
Khảo cổ ở Olympia cho thấy thánh địa đã có hoạt động thờ cúng từ trước thế kỷ 8 TCN, với rất nhiều tượng nhỏ bằng đồng và đất nung hình ngựa, bò được dâng cúng. Việc thi đấu có thể bắt đầu sớm hơn hoặc muộn hơn mốc truyền thống. Cách viết an toàn là: theo truyền thống, Olympic cổ đại bắt đầu năm 776 TCN.
Dù chính xác hay không, mốc này có ảnh hưởng lớn tới cách người Hy Lạp tính thời gian. Từ thời Hy Lạp hoá, các sử gia dùng "Olympiad", khoảng bốn năm giữa hai kỳ đại hội, làm đơn vị đếm năm chung cho mọi thành bang, vốn mỗi nơi một lịch riêng. Một sự kiện có thể được ghi là xảy ra "vào năm thứ ba của Olympiad thứ tám mươi", và chính vì thế năm 776 TCN trở thành một trong những mốc khởi đầu của niên đại học Hy Lạp.
Các môn thi được thêm vào theo thời gian
Theo danh sách truyền thống mà Pausanias, tác giả sách du ký thế kỷ 2 Công nguyên, ghi lại, chương trình thi lớn dần qua nhiều thế kỷ. Các năm ở đây là năm theo truyền thống, chịu cùng mức độ nghi vấn như mốc 776 TCN.
- Stadion: chạy một chiều dài sân, ở Olympia khoảng gần hai trăm mét. Đây là môn duy nhất của những kỳ đầu, và người thắng stadion được dùng để đặt tên cho cả kỳ đại hội.
- Diaulos và dolichos: chạy hai chiều dài sân và chạy đường dài, thêm vào cuối thế kỷ 8 TCN.
- Năm môn phối hợp và vật: theo truyền thống từ năm 708 TCN. Năm môn gồm chạy, nhảy xa, ném đĩa, ném lao và vật.
- Quyền đấu: đầu thế kỷ 7 TCN.
- Đua xe bốn ngựa: từ khoảng năm 680 TCN, tổ chức ở trường đua riêng; người được tính là thắng là chủ ngựa, không phải người đánh xe.
- Pankration: môn đấu kết hợp vật và đánh, giữa thế kỷ 7 TCN.
- Các môn cho thiếu niên: từ cuối thế kỷ 7 TCN.
- Chạy mang giáp: chạy hai chiều sân với khiên và mũ, thêm vào cuối thế kỷ 6 TCN.
Không có môn marathon. Môn này được nghĩ ra cho kỳ 1896, lấy cảm hứng từ câu chuyện người đưa tin chạy từ Marathon về Athens. Herodotus thực ra kể một người đưa tin tên Pheidippides chạy từ Athens tới Sparta để xin viện binh; câu chuyện chạy về Athens báo tin thắng trận rồi gục chết xuất hiện ở các tác giả muộn hơn nhiều.
Ai được thi đấu, ai được xem
Vận động viên. Phải là nam giới tự do nói tiếng Hy Lạp. Về sau, khi La Mã chi phối Hy Lạp, người La Mã cũng được thi. Vận động viên thi đấu khoả thân, và phải đến tập luyện ở Elis khoảng một tháng trước đại hội dưới sự giám sát của trọng tài.
Phụ nữ có chồng. Theo Pausanias, phụ nữ đã kết hôn bị cấm vào xem trong thời gian thi đấu. Có một ngoại lệ là nữ tư tế của nữ thần Demeter, có chỗ ngồi riêng trong sân.
Thiếu nữ. Pausanias cũng kể về Heraia, một cuộc thi chạy dành cho thiếu nữ để tôn vinh nữ thần Hera, tổ chức riêng ở Olympia. Không rõ đại hội này bắt đầu khi nào.
Chủ ngựa nữ. Vì người thắng đua xe là chủ ngựa, phụ nữ có thể "thắng Olympic" mà không cần có mặt. Cynisca, công chúa Sparta, được ghi nhận thắng đua xe bốn ngựa hai lần vào đầu thế kỷ 4 TCN và được dựng tượng ở Olympia.
Khán giả. Hàng chục nghìn người, ngồi trên các triền đất quanh sân chứ không có khán đài đá. Mùa hè nóng, nước thiếu, chỗ ngủ chật; người đi xem chịu đựng điều kiện khá khắc nghiệt.
Một kỳ đại hội diễn ra thế nào
Không có nguồn cổ nào để lại lịch trình đầy đủ của một kỳ đại hội, nên trình tự dưới đây là phục dựng của các nhà nghiên cứu từ Pausanias, Pindar và những mảnh ghi chép khác, chi tiết từng ngày còn tranh luận. Đại hội diễn ra vào giữa mùa hè, gắn với một kỳ trăng tròn. Ngày đầu có lễ tuyên thệ: vận động viên, cha anh và huấn luyện viên thề trước tượng thần Zeus Horkios, vị thần chứng giám lời thề, rằng đã tập luyện đủ mười tháng và sẽ không gian lận.
Các ngày tiếp theo là thi đấu của thiếu niên, đua ngựa và năm môn phối hợp, rồi các môn chạy, vật, quyền đấu và pankration. Ở quãng giữa có lễ hiến tế lớn tại bàn thờ Zeus, nơi tro của các lần hiến tế tích tụ qua nhiều thế kỷ thành một gò cao. Ngày cuối, người thắng nhận vòng lá ô liu trước đền Zeus và dự tiệc mừng.
Đền Zeus ở Olympia được xây khoảng giữa thế kỷ 5 TCN. Bên trong đặt tượng thần Zeus bằng ngà và vàng do Phidias tạc, về sau được xếp vào bảy kỳ quan thế giới cổ đại. Tượng không còn, nhưng các nhà khảo cổ đã tìm thấy xưởng của Phidias ngay cạnh đền, với khuôn đất nung và dụng cụ, cùng một chiếc cốc nhỏ mà nhiều người tin là có khắc tên ông. Những chi tiết như vậy cho thấy Olympia vừa là sân thi đấu, vừa là một thánh địa, một công trường nghệ thuật và một nơi gặp gỡ ngoại giao của cả thế giới Hy Lạp.
Hưu chiến thiêng, giải thưởng và gian lận
Trước mỗi kỳ, sứ giả của Elis đi khắp các thành Hy Lạp loan báo ekecheiria, thường dịch là "hưu chiến Olympic". Nó không có nghĩa mọi chiến tranh trong thế giới Hy Lạp đều ngừng lại, mà là cam kết bảo đảm an toàn cho vận động viên và khách đi đến và đi về Olympia, và vùng Elis không bị tấn công trong thời gian đại hội. Có những lần vi phạm, và Sparta từng bị cấm tham dự sau một vụ như vậy vào thế kỷ 5 TCN, theo lời Thucydides.
Phần thưởng tại Olympia chỉ là vòng lá ô liu dại cắt từ cây trong thánh địa. Nhưng thành bang quê nhà thưởng hậu: có nơi miễn thuế, cấp bữa ăn miễn phí suốt đời, dựng tượng, làm thơ ca tụng. Thi sĩ Pindar sống bằng việc viết những bài thơ mừng chiến thắng như vậy, và nhiều bài còn lại tới nay.
Gian lận và hối lộ có xảy ra. Người vi phạm bị phạt tiền, và số tiền ấy được dùng để đúc tượng thần Zeus bằng đồng, gọi là Zanes, dựng dọc lối dẫn vào sân vận động, đế tượng ghi tên người vi phạm. Các vận động viên đi qua hàng tượng ấy trước khi vào thi. Các đế tượng còn lại ngày nay là một trong những dấu tích độc đáo của Olympia.
Olympia không đứng một mình: bốn đại hội toàn Hy Lạp
Olympic là đại hội danh giá nhất nhưng không phải duy nhất. Người Hy Lạp có bốn đại hội lớn mà mọi thành bang cùng dự, gọi chung là các đại hội Panhellenic. Ngoài Olympic còn có Pythian ở Delphi tôn vinh thần Apollo, nổi tiếng với các cuộc thi âm nhạc bên cạnh thể thao; Isthmian gần Corinth tôn vinh thần biển Poseidon; và Nemean ở Nemea, lại thờ Zeus.
Bốn đại hội được sắp lịch xen nhau để năm nào cũng có ít nhất một đại hội lớn. Phần thưởng mỗi nơi một loại lá: ô liu ở Olympia, nguyệt quế ở Delphi, cần tây dại ở Nemea, thông ở Isthmia. Vận động viên thắng cả bốn được gọi là periodonikes, danh hiệu cao nhất của thể thao Hy Lạp. Ngoài ra còn hàng trăm đại hội địa phương có thưởng tiền hoặc hiện vật, như vò dầu ô liu ở đại hội Panathenaia của Athens.
Đặt Olympic trong bức tranh này giúp hiểu rằng thể thao Hy Lạp không chỉ là vài ngày hội mỗi bốn năm, mà là cả một vòng thi đấu thường xuyên, có vận động viên chuyên nghiệp, có huấn luyện viên và có những thành phố đầu tư để giành vinh quang. Ý tưởng "nghiệp dư thuần khiết" mà phong trào Olympic thế kỷ 19 gán cho người Hy Lạp xưa phần lớn là lý tưởng hoá.
Olympic cổ đại kết thúc thế nào, và hồi sinh ra sao
Cách nói quen thuộc là hoàng đế Theodosius I cấm Olympic năm 393. Thực tế phức tạp hơn.
- Cuối thế kỷ 4: Theodosius I ban hành loạt sắc lệnh cấm các nghi lễ thờ cúng không thuộc Kitô giáo. Không sắc lệnh nào còn lại nhắc đích danh Olympic; việc đại hội chấm dứt được suy ra từ chính sách này.
- Bằng chứng muộn hơn: một số phát hiện khảo cổ ở Olympia cho thấy hoạt động thi đấu có thể còn kéo dài tới đầu thế kỷ 5. Giới nghiên cứu chưa thống nhất mốc kết thúc.
- Thế kỷ 6: động đất và lũ làm sụp đổ, vùi lấp phần lớn thánh địa dưới nhiều mét đất bồi.
- 1766: người châu Âu xác định lại vị trí Olympia; từ 1875 các nhà khảo cổ Đức khai quật có hệ thống.
- Thế kỷ 19: có những đại hội mang tên Olympic ở Hy Lạp do Evangelos Zappas tài trợ và ở thị trấn Much Wenlock của Anh.
- 1894: Pierre de Coubertin cùng các cộng sự thành lập Uỷ ban Olympic Quốc tế ở Paris. 1896: kỳ Olympic hiện đại đầu tiên ở Athens.
- 1936: lần đầu có nghi thức rước đuốc từ Olympia tới thành phố đăng cai, một sáng tạo của thế kỷ 20.
Ngọn lửa Olympic ngày nay vẫn được thắp ở Olympia bằng gương lõm hội tụ ánh nắng, trong một nghi lễ dàn dựng theo phong cách cổ. Đó là tưởng niệm đẹp, nhưng không nên hiểu là phong tục được truyền lại liên tục từ thời cổ.
Câu hỏi thường gặp
Olympic cổ đại tổ chức bao nhiêu ngày?
Những kỳ đầu chỉ có một môn nên diễn ra trong một ngày. Từ khoảng thế kỷ 5 TCN, khi chương trình đầy đủ, đại hội thường kéo dài năm ngày, gồm cả nghi lễ hiến tế, tuyên thệ và tiệc mừng người thắng.
Người thắng Olympic cổ đại có được thưởng tiền không?
Ở Olympia chỉ nhận vòng lá ô liu. Tiền thưởng và đặc quyền đến từ thành bang quê nhà, có nơi rất hậu. Vì vậy Olympic cổ không phải đại hội "không vụ lợi", chỉ là phần thưởng vật chất không được trao tại chỗ.
Vì sao vận động viên Hy Lạp thi đấu khoả thân?
Các nguồn cổ đưa ra nhiều giải thích khác nhau, kể cả giai thoại một người chạy bị tuột khố. Không có lời giải thích nào được kiểm chứng. Điều chắc chắn là việc tập luyện khoả thân ở nhà tập là tập tục riêng của người Hy Lạp, và chính họ coi đây là nét phân biệt mình với người ngoài.
Năm 776 TCN có phải là năm chắc chắn không?
Không. Đó là mốc truyền thống dựa trên danh sách biên soạn hơn ba thế kỷ sau. Nên viết là "theo truyền thống". Khảo cổ cho thấy Olympia là nơi thờ cúng từ trước đó, còn việc thi đấu chính thức bắt đầu khi nào thì chưa xác định được.
Có thể tham quan Olympia ngày nay không?
Có. Di tích Olympia ở vùng Elis, miền tây Peloponnese, được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới năm 1989. Khách có thể đi qua đường hầm vào sân vận động cổ, xem nền đền Zeus, xưởng của nhà điêu khắc Phidias và hàng đế tượng Zanes.
Olympic cổ đại có môn bơi không?
Không. Chương trình gồm các môn chạy, vật, quyền đấu, pankration, năm môn phối hợp và đua ngựa, đua xe. Bơi, đấu kiếm, bắn cung và nhiều môn khác chỉ có ở Olympic hiện đại.