Pompeii là một thành phố La Mã ở vùng Campania, miền nam nước Ý, bị chôn vùi dưới nhiều mét tro và đá bọt khi núi lửa Vesuvius phun trào năm 79 Công nguyên. Cùng với Herculaneum và các khu biệt thự quanh vịnh Napoli, thành phố bị lấp kín trong khoảng hai ngày, nhờ vậy được bảo tồn tới mức các nhà khảo cổ có thể đi trên đường phố, đọc chữ viết trên tường và tìm thấy cả bánh mì cháy than trong lò.
Pompeii được khai quật từ năm 1748 và là một trong những di chỉ khảo cổ được nghiên cứu lâu nhất thế giới. Hiểu biết về nó cũng thay đổi theo thời gian: ngày phun trào truyền thống đang bị nghi ngờ, các câu chuyện quen thuộc về những nạn nhân trong khuôn thạch cao đã được ADN viết lại. Bài này trình bày vụ phun trào theo nguồn sử và địa chất, quá trình khai quật, và những phát hiện gần đây.
Thành phố trước thảm hoạ
Pompeii ra đời từ trước khi thuộc La Mã, với ảnh hưởng của người Oscan, người Hy Lạp và người Samnite; năm 80 TCN nó trở thành thuộc địa La Mã. Đến thế kỷ 1 Công nguyên, thành phố có lẽ có khoảng vài nghìn tới hơn mười nghìn cư dân — ước tính của các nhà nghiên cứu chênh nhau khá rộng — với quảng trường, đền thờ, nhà tắm công cộng, đấu trường, hai nhà hát, các cửa hàng và xưởng sản xuất.
Người dân thời đó không biết Vesuvius là núi lửa đang hoạt động. Ngọn núi phủ đầy vườn nho; lần phun trào lớn trước đó đã xảy ra từ nhiều thế kỷ trước và không còn trong trí nhớ. Năm 62 hoặc 63 Công nguyên, một trận động đất mạnh làm hư hại nặng Pompeii; khi núi lửa phun, nhiều công trình vẫn đang được sửa chữa. Các nhà núi lửa học ngày nay coi trận động đất đó có thể là dấu hiệu sớm của hoạt động magma.
Chữ viết trên tường — quảng cáo bầu cử, thông báo cho thuê nhà, lời chào, lời chửi, tên người yêu — là một nguồn tư liệu đặc biệt mà ít di chỉ nào có. Chúng cho thấy đời sống thường ngày của một thành phố tỉnh lẻ La Mã: tranh cử chức quan địa phương, buôn bán, giải trí, cả những câu đùa thô tục.
Vụ phun trào diễn ra thế nào
Nguồn chứng kiến duy nhất là hai bức thư của Pliny Trẻ gửi sử gia Tacitus, viết khoảng 25 năm sau. Khi đó Pliny 17 tuổi, ở Misenum bên kia vịnh, và kể lại cái chết của người chú là Pliny Già, đô đốc hạm đội và tác giả bộ "Lịch sử tự nhiên", người đi tàu sang cứu người và mất ở Stabiae. Pliny mô tả một đám mây khổng lồ dựng lên rồi toả ra như cây thông dù — kiểu phun trào mà các nhà núi lửa học ngày nay gọi theo tên ông là "phun trào kiểu Plinian".
Kết hợp với nghiên cứu các lớp trầm tích, các nhà khoa học chia vụ phun trào thành hai giai đoạn chính. Giai đoạn đầu kéo dài nhiều giờ: cột tro và đá bọt cao hàng chục kilômét, gió đưa đá bọt rơi xuống Pompeii, lấp dần thành lớp dày vài mét, làm sập mái nhà. Nhiều người kịp chạy trong giai đoạn này. Giai đoạn sau, khi cột phun sụp xuống, các dòng khí nóng và vật liệu núi lửa lao xuống sườn núi với tốc độ rất cao — gọi là dòng và sóng vụn núi lửa — giết chết những người còn lại gần như tức thì.
Herculaneum, gần núi lửa hơn nhưng nằm ở hướng gió khác, ít bị đá bọt rơi nhưng bị các dòng nóng chôn sâu khoảng hai mươi mét vật liệu. Trong thập niên 1980, các nhà khảo cổ tìm thấy khoảng ba trăm bộ xương trong các hầm thuyền ở bờ biển cổ của Herculaneum — những người đã chạy ra biển chờ cứu.
Năm 79 nhưng tháng nào? Tranh luận về ngày phun trào
Ngày truyền thống là 24 tháng 8, dựa trên một bản chép tay thời trung đại của thư Pliny. Nhưng các bản chép tay khác nhau ở chỗ này, và từ lâu một số nhà nghiên cứu đã lưu ý các dấu hiệu mùa thu trong di chỉ: lựu, hạt dẻ, quả óc chó, rượu đã được ủ niêm phong trong chum, lò sưởi than, quần áo dày trên một số nạn nhân.
Năm 2018, trong đợt khai quật ở một khu nhà, các nhà khảo cổ tìm thấy một dòng chữ viết bằng than trên tường ghi một ngày tương ứng với 17 tháng 10. Vì viết bằng than, dòng chữ khó tồn tại lâu, nên nhiều khả năng được viết ít lâu trước vụ phun trào. Từ đó, nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về khả năng vụ phun trào xảy ra vào cuối tháng 10 năm 79.
Tuy vậy, đây vẫn là suy luận: dòng chữ không ghi năm, và một số học giả cho rằng nó có thể được viết từ năm trước. Ngày 24 tháng 8 vì thế không còn được coi là chắc chắn, nhưng cũng chưa bị bác bỏ hoàn toàn — một ví dụ tốt về việc dữ liệu khảo cổ có thể buộc ta xem lại một mốc tưởng như đã cố định từ nguồn văn bản.
Pompeii kể gì về đời sống thường ngày
Giá trị lớn nhất của Pompeii không nằm ở những công trình đồ sộ mà ở chi tiết đời thường hiếm khi còn sót ở nơi khác. Các lò bánh mì còn nguyên cối xay đá do lừa kéo; năm 1862, các nhà khảo cổ tìm thấy hàng chục ổ bánh mì cháy thành than trong một lò, vẫn giữ hình chia múi. Các quầy bán đồ ăn nóng, có chum gắn trong quầy đá, rải khắp các phố, gợi ý rằng nhiều cư dân thường mua đồ ăn sẵn thay vì nấu tại nhà.
Hệ thống nước cho thấy trình độ kỹ thuật của một thành phố tỉnh lẻ: nước từ cống dẫn về một bể phân phối ở điểm cao nhất, rồi chảy theo ống chì tới vòi công cộng ở các ngã tư, nhà tắm và những ngôi nhà giàu có. Đường phố có đá kê bước chân cao để người đi bộ qua đường khi nước và rác chảy dưới lòng đường, và vết bánh xe hằn sâu trong đá lát.
Những ngôi nhà lớn với vườn trong, sàn khảm và bích họa — như Biệt thự những Bí ẩn với chuỗi tranh tường đỏ thẫm nổi tiếng — cho biết thẩm mỹ và địa vị của tầng lớp khá giả. Cùng lúc, các xưởng nhuộm vải, xưởng làm nước mắm cá, quán rượu và những dòng chữ viết vội trên tường cho thấy một thành phố lao động ồn ào. Chính sự pha trộn đó làm Pompeii thành nguồn tư liệu vô giá về đời sống La Mã ngoài giới quý tộc.
Dòng thời gian khai quật và nghiên cứu
Pompeii là "phòng thí nghiệm" theo đó có thể thấy ngành khảo cổ thay đổi phương pháp ra sao.
- 1738 — bắt đầu đào ở Herculaneum theo lệnh vua Napoli, chủ yếu qua đường hầm để lấy tượng.
- 1748 — bắt đầu đào ở Pompeii; danh tính thành phố được xác nhận chắc chắn năm 1763 nhờ một bia đá có tên.
- Đầu thế kỷ 19 — khai quật mở rộng dưới thời người Pháp cai trị Napoli.
- 1863 — Giuseppe Fiorelli bắt đầu đổ thạch cao vào khoảng trống thi thể để lại trong lớp tro, tạo những khuôn hình người nổi tiếng; ông cũng chia thành phố thành các khu và đánh số nhà.
- 1943 — bom trong Chiến tranh thế giới thứ hai làm hư hại một số khu.
- 1997 — Pompeii, Herculaneum và Torre Annunziata được UNESCO ghi danh di sản thế giới.
- 2010 — sập một công trình trong khu di chỉ, làm dấy lên lo ngại về bảo tồn; sau đó là một chương trình bảo tồn lớn có tài trợ của Liên minh châu Âu.
- Từ 2018 — các đợt khai quật mới ở khu vực chưa đào, tìm thấy bích họa, quầy bán thức ăn, xe ngựa nghi lễ.
- 2024 — công bố nghiên cứu ADN trên các khuôn thạch cao.
Những câu chuyện được kể và những gì khoa học sửa lại
Nhiều câu chuyện cảm động quanh Pompeii hình thành từ thế kỷ 19, khi các khuôn thạch cao được sắp đặt và đặt tên theo trí tưởng tượng.
| Câu chuyện quen thuộc | Điều bằng chứng cho thấy |
|---|---|
| Toàn bộ dân Pompeii chết trong thảm hoạ | Đã tìm được hơn một nghìn thi thể, chỉ là một phần dân số; phần lớn cư dân có lẽ đã kịp chạy trong giai đoạn đá bọt rơi. Một số nghiên cứu tìm dấu vết người sống sót định cư ở các thành phố gần đó. |
| Nạn nhân chết vì bị dung nham thiêu | Không có dòng dung nham nào tới Pompeii. Nạn nhân chết do sập nhà, do ngạt và do sức nóng của các dòng vụn núi lửa. |
| Khuôn "người mẹ ôm con" là hai mẹ con | Nghiên cứu ADN công bố năm 2024 cho thấy người lớn trong nhóm này là nam giới và không có quan hệ huyết thống với đứa trẻ. Nhiều câu chuyện về giới tính và quan hệ gia đình dựa trên tư thế đã bị đặt lại. |
| Các khuôn thạch cao là thi thể hoá đá | Đó là thạch cao đổ vào khoảng trống mà thi thể phân huỷ để lại trong lớp tro, thường có xương bên trong. Nhiều khuôn đã được sửa, gia cố qua các thời kỳ. |
Bảo tồn: thách thức của một di chỉ mở
Khai quật Pompeii đồng nghĩa với việc đưa ra không khí những bức tường, bích họa và sàn khảm từng được tro bảo vệ gần hai nghìn năm. Mưa, cây mọc, rêu, hàng triệu lượt khách mỗi năm và những đợt trùng tu không phù hợp trong quá khứ đều gây hư hại. Khoảng một phần ba diện tích thành phố trong tường thành vẫn chưa được khai quật, và chính sách hiện nay ưu tiên bảo tồn phần đã đào hơn là mở rộng.
Một chuyện nhỏ nhưng có thật: ban quản lý Pompeii thường xuyên nhận lại những mảnh đá, mảnh gốm do khách từng mang về làm kỷ niệm, kèm thư xin lỗi kể rằng từ khi lấy chúng đã gặp chuyện không may. Câu chuyện thường được báo chí kể như "lời nguyền"; điều đáng lưu ý hơn là việc mang bất cứ vật gì ra khỏi di chỉ đều bị luật pháp Ý cấm.
Herculaneum, được chôn sâu hơn trong vật liệu nóng, còn giữ được những thứ Pompeii không có: gỗ cháy than của cửa, giường, và cả một thư viện cuộn giấy cói cháy thành than ở Biệt thự Giấy cói. Những năm gần đây, các nhóm nghiên cứu đã thử đọc chữ trong các cuộn giấy này mà không cần mở ra, bằng chụp cắt lớp và các thuật toán xử lý ảnh — một hướng đi đầy hứa hẹn nhưng vẫn đang ở giai đoạn đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vesuvius còn hoạt động không?
Có. Vesuvius là núi lửa đang hoạt động, phun trào lần gần nhất năm 1944, và được theo dõi liên tục. Hàng trăm nghìn người sống trong vùng nguy hiểm quanh núi, và chính quyền Ý có kế hoạch sơ tán khẩn cấp cho khu vực này.
Pompeii có được tìm thấy ngay sau vụ phun trào không?
Sau thảm hoạ, một số người quay lại đào tìm tài sản, nhưng thành phố dần bị lãng quên. Kỹ sư Domenico Fontana đã đào một kênh nước xuyên qua khu vực vào cuối thế kỷ 16 mà không nhận ra đó là Pompeii. Phải tới thế kỷ 18 cuộc khai quật có chủ đích mới bắt đầu.
Có bao nhiêu người chết ở Pompeii?
Hiện đã tìm thấy hơn một nghìn thi thể ở Pompeii và khoảng vài trăm ở Herculaneum. Vì một phần thành phố chưa được khai quật và nhiều người chết ngoài tường thành khi chạy trốn, tổng số nạn nhân thực tế không thể biết chính xác.
Bức thư của Pliny Trẻ có đáng tin không?
Đây là lời kể của người chứng kiến từ xa, viết lại sau 25 năm và nhằm ca ngợi người chú. Tuy vậy, mô tả của Pliny về cột phun, tro rơi và động đất khớp với bằng chứng địa chất, nên được giới khoa học đánh giá là nguồn có giá trị cao.
Đi Pompeii nên xem gì để hiểu về đời sống La Mã?
Ngoài quảng trường và đấu trường, nên chú ý các quầy bán thức ăn có chum gắn vào quầy đá, lò bánh mì với cối xay, nhà tắm công cộng, những ngôi nhà có vườn trong và bích họa, và vết bánh xe hằn trên đường lát đá. Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Napoli giữ nhiều bích họa và hiện vật quý nhất từ Pompeii.