Gaius Julius Caesar (100–44 TCN) là chính khách và tướng lĩnh La Mã, người chinh phục xứ Gaul, thắng cuộc nội chiến với Pompey và trở thành độc tài trọn đời, trước khi bị một nhóm nghị sĩ ám sát ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN. Cái chết của ông không cứu được nền Cộng hoà; ngược lại, nó mở đường cho con nuôi của ông, Octavian, trở thành Augustus, hoàng đế đầu tiên của La Mã.
Caesar là một trong số ít nhân vật cổ đại mà ta có cả tác phẩm do chính họ viết, những bức thư của người cùng thời như Cicero, và tiểu sử của Suetonius, Plutarch. Nhờ vậy có thể tách khá rõ sử liệu khỏi các câu chuyện về sau, kể cả những câu "nổi tiếng nhất" mà thực ra ông chưa từng nói. Bài này đi theo mốc thời gian, giải thích vì sao ông lên được và vì sao bị giết, và trình bày hai cách nhìn đối lập về di sản của ông.
Dòng thời gian cuộc đời Julius Caesar
Năm sinh thường được ghi là 100 TCN, một số nhà nghiên cứu đề xuất 102 TCN.
- Khoảng 100 TCN — sinh ở Roma, trong gia tộc Julii, một dòng quý tộc lâu đời nhưng không còn giàu thế.
- Khoảng 82–80 TCN — dưới thời độc tài Sulla, từ chối ly hôn vợ, phải rời Roma; sau đó phục vụ quân sự ở Tiểu Á.
- Khoảng 75 TCN — bị hải tặc bắt giữ trên biển Aegea, được chuộc rồi quay lại bắt và xử tử họ.
- 63 TCN — được bầu làm Đại tư tế (pontifex maximus).
- 60–59 TCN — liên kết không chính thức với Pompey và Crassus; làm chấp chính quan năm 59.
- 58–50 TCN — chiến tranh xứ Gaul; năm 55 và 54 vượt biển sang Britannia; năm 52 thắng ở Alesia.
- 1/49 TCN — vượt sông Rubicon đưa quân vào Ý, mở đầu nội chiến.
- 48 TCN — thắng Pompey ở Pharsalus; Pompey chạy sang Ai Cập và bị giết; Caesar tới Alexandria, gặp Cleopatra.
- 47 TCN — thắng nhanh ở Zela, gửi thư báo tin bằng ba chữ "veni, vidi, vici".
- 46–45 TCN — thắng phe Pompey ở châu Phi và Tây Ban Nha; áp dụng lịch Julius từ ngày 1/1/45 TCN.
- Đầu 44 TCN — nhận chức độc tài trọn đời.
- 15/3/44 TCN — bị ám sát trong phiên họp Viện nguyên lão ở khu nhà hát Pompey.
Bối cảnh: một nền cộng hoà đang rạn vỡ
Để hiểu Caesar, phải hiểu Cộng hoà La Mã thế kỷ 1 TCN. Thể chế được thiết kế cho một thành bang: các quan chức được bầu theo năm, quyền lực chia giữa nhiều người, Viện nguyên lão giữ vai trò cố vấn rất lớn. Khi La Mã đã làm chủ cả Địa Trung Hải, thể chế ấy không theo kịp. Các tướng lĩnh chỉ huy những đội quân mà binh sĩ trung thành với chính họ hơn với nhà nước, vì chính tướng lĩnh lo đất đai cho họ khi giải ngũ.
Trước Caesar, La Mã đã trải qua các vụ bạo lực chính trị quanh anh em Gracchus, cuộc đối đầu giữa Marius và Sulla, và việc Sulla đưa quân vào Roma năm 88 TCN. Caesar có quan hệ gia đình với Marius — người cô của ông là vợ Marius — nên ngay từ trẻ đã bị xếp vào phe đối lập với Sulla.
Trong khung cảnh đó, chính trị gia nào muốn lên cao đều cần ba thứ: tiền, sự ủng hộ của dân chúng và quân đội. Caesar vay nợ rất lớn để tổ chức các lễ hội và công trình khi giữ chức vụ, xây dựng hình ảnh người đứng về phía dân thường. Liên kết với Pompey, vị tướng nổi tiếng nhất, và Crassus, người giàu nhất Roma, năm 60 TCN đã giúp ông giành chức chấp chính quan và sau đó là quyền chỉ huy ở xứ Gaul.
Chiến tranh xứ Gaul và sông Rubicon
Từ năm 58 tới 50 TCN, Caesar đưa quân chinh phục vùng Gaul, gần tương ứng nước Pháp, Bỉ và một phần Thuỵ Sĩ ngày nay. Ông tự kể lại các chiến dịch trong tập "Bình luận về Chiến tranh xứ Gaul", viết bằng tiếng Latin gọn gàng, ở ngôi thứ ba, vừa là tư liệu quý vừa là văn bản tuyên truyền gửi về Roma. Đỉnh điểm là cuộc vây Alesia năm 52 TCN, nơi thủ lĩnh Vercingetorix đầu hàng.
Cái giá cho cư dân Gaul rất lớn. Plutarch ghi khoảng một triệu người chết và một triệu người bị bắt làm nô lệ; đây là con số cổ đại không thể kiểm chứng và có thể phóng đại, nhưng các nhà nghiên cứu đều đồng ý cuộc chinh phục gây tàn phá nặng nề. Ngay ở Roma thời đó, đối thủ như Cato đã đề nghị giao nộp Caesar cho người German vì vi phạm thoả ước.
Khi nhiệm kỳ ở Gaul sắp hết, Caesar đứng trước nguy cơ bị truy tố nếu trở về làm thường dân. Viện nguyên lão, nay nghiêng về phía Pompey, yêu cầu ông giải giáp. Đầu tháng 1 năm 49 TCN, ông dẫn quân vượt sông Rubicon, ranh giới giữa tỉnh của ông và nước Ý, nơi tướng lĩnh không được đưa quân vào. Theo Suetonius, ông nói câu tiếng Latin thường được dịch là "con xúc xắc đã được gieo"; Plutarch lại viết rằng ông nói bằng tiếng Hy Lạp, trích một câu thơ của Menander. Dù dạng nào, câu nói đánh dấu điểm không thể quay lại.
Nắm quyền và cải cách
Sau khi thắng Pompey ở Pharsalus năm 48 TCN, Caesar mất thêm ba năm dẹp các lực lượng còn lại ở Ai Cập, châu Phi và Tây Ban Nha. Ở Alexandria, ông can thiệp vào cuộc tranh chấp ngai vàng, ủng hộ Cleopatra VII; trong giao tranh, một phần khu cảng bị cháy, và việc ngọn lửa có lan tới Thư viện Alexandria hay không vẫn là đề tài tranh luận — chắc chắn Thư viện không bị huỷ hoàn toàn vào lúc đó.
Trong thời gian ngắn nắm quyền, Caesar thực hiện nhiều cải cách. Nổi bật nhất là lịch Julius: dựa trên tư vấn của nhà thiên văn Sosigenes, năm dài 365 ngày với một ngày nhuận mỗi bốn năm; để chỉnh lại độ lệch tích tụ, năm 46 TCN được kéo dài tới 445 ngày. Lịch này dùng ở châu Âu hơn 1.600 năm, tới khi được chỉnh thành lịch Gregory năm 1582. Ông còn cấp đất cho cựu binh, mở rộng quyền công dân cho cư dân một số tỉnh, tăng số thành viên Viện nguyên lão, giảm số người nhận lúa mì miễn phí ở Roma.
Nhưng các danh hiệu dồn dập — độc tài nhiều lần rồi độc tài trọn đời, ghế ngồi đặc biệt, hình trên tiền xu khi còn sống, tháng sinh được đổi tên thành Julius (nay là tháng 7) — khiến nhiều nghị sĩ tin rằng ông muốn làm vua, chức danh mà người La Mã căm ghét từ thời lập cộng hoà.
Ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN
Theo lịch La Mã, ngày 15 tháng 3 là ngày Ides. Hôm đó, Viện nguyên lão họp ở một hội trường thuộc quần thể nhà hát Pompey, vì toà nhà nghị viện chính đang được xây lại. Nhóm âm mưu, theo Suetonius có hơn sáu mươi người, do Marcus Junius Brutus và Gaius Cassius Longinus dẫn đầu; nhiều người trong số đó từng được Caesar tha thứ sau nội chiến. Suetonius ghi ông bị đâm 23 nhát, và theo bác sĩ khám sau đó chỉ một nhát là chí mạng.
Những người ám sát tự gọi mình là "những người giải phóng", tin rằng giết Caesar sẽ khôi phục cộng hoà. Điều đó không xảy ra. Dân chúng Roma phẫn nộ sau đám tang; di chúc của Caesar nhận cháu là Gaius Octavius làm con nuôi và người thừa kế. Một nội chiến mới nổ ra; Brutus và Cassius tự sát sau thất bại ở Philippi năm 42 TCN. Mười lăm năm sau vụ ám sát, Octavian trở thành Augustus, và La Mã bước vào thời đế chế.
Về câu "Cả con nữa sao, Brutus?" — đây là lời thoại trong vở kịch của Shakespeare (khoảng năm 1599), viết bằng tiếng Latin "Et tu, Brute?". Suetonius ghi rằng Caesar không nói gì, dù có người kể ông nói bằng tiếng Hy Lạp một câu nghĩa là "Cả con nữa sao, con trai?". Nguồn cổ không xác nhận câu nói quen thuộc.
Giai thoại và sự thật
Một số điều quen thuộc về Caesar là sản phẩm của các thế kỷ sau.
| Giai thoại | Thực tế |
|---|---|
| Phương pháp mổ lấy thai ("caesarean") được đặt theo tên vì Caesar sinh bằng cách này | Gần như chắc chắn sai: mổ lấy thai thời đó chỉ làm khi người mẹ đã chết, mà mẹ ông, Aurelia, sống tới năm 54 TCN. Nguồn gốc từ có thể liên quan tới động từ Latin nghĩa là "cắt". |
| "Et tu, Brute?" là lời trăng trối của Caesar | Là lời thoại của Shakespeare; nguồn cổ không ghi như vậy. |
| Caesar là hoàng đế La Mã đầu tiên | Không. Ông là độc tài của Cộng hoà; hoàng đế đầu tiên theo cách gọi thông thường là Augustus từ năm 27 TCN. Tên "Caesar" về sau thành tước hiệu, đi vào các từ "Kaiser" và "Tsar". |
| Khi bị hải tặc bắt, Caesar tự đòi tăng tiền chuộc của chính mình | Plutarch kể bọn hải tặc đòi 20 talent, Caesar cười và bảo phải đòi 50. Câu chuyện có thể được tô thêm, nhưng việc ông bị bắt rồi sau đó truy bắt lại những kẻ này được nhiều nguồn ghi nhận. |
| Món salad Caesar được đặt theo tên ông | Không. Món này gắn với một chủ nhà hàng tên Caesar Cardini ở Mexico thế kỷ 20. |
Hai cách nhìn về di sản của Caesar
Cách nhìn thứ nhất coi Caesar là nhà cải cách thực tế, thấy rằng thể chế cộng hoà đã không còn điều hành nổi một đế quốc rộng lớn, và chỉ đẩy nhanh một quá trình không tránh khỏi. Những người theo hướng này nhấn vào lịch Julius, chính sách với cựu binh và cư dân các tỉnh, sự khoan dung với đối thủ cũ — điều hiếm thấy so với các cuộc thanh trừng của Sulla.
Cách nhìn thứ hai coi ông là người đã phá vỡ các giới hạn của thể chế vì tham vọng cá nhân, dùng quân đội riêng để đè lên luật pháp, và chịu trách nhiệm về một cuộc chinh phục tàn khốc ở Gaul. Cicero, người đương thời, viết nhiều thư cho thấy giới quý tộc cảm nhận sự mất mát của đời sống chính trị tự do ra sao.
Hai cách nhìn không loại trừ nhau, và phần lớn sử gia ngày nay đều thừa nhận cả hai mặt. Điều chắc chắn là tên ông trở thành danh xưng của quyền lực tối cao trong gần hai nghìn năm, còn các tác phẩm của ông vẫn được dùng để dạy tiếng Latin. Nếu muốn đọc trực tiếp, "Bình luận về Chiến tranh xứ Gaul" có nhiều bản dịch, và nên đọc kèm ý thức rằng đây là lời tự kể của chính người trong cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Julius Caesar có phải là hoàng đế không?
Không. Ông nắm quyền lực tối cao dưới danh nghĩa độc tài của Cộng hoà La Mã và chưa bao giờ xưng vua hay hoàng đế. Người được coi là hoàng đế đầu tiên là con nuôi của ông, Augustus, nắm quyền từ năm 27 TCN.
Sông Rubicon ở đâu và còn tồn tại không?
Rubicon là một con sông nhỏ ở đông bắc nước Ý, chảy ra biển Adriatic gần Rimini. Dòng chảy đã thay đổi qua hai nghìn năm, và việc xác định chính xác con sông nào là Rubicon cổ từng là đề tài tranh luận; ngày nay một con sông ở vùng này mang tên Rubicone.
Quan hệ giữa Caesar và Cleopatra như thế nào?
Caesar ủng hộ Cleopatra trong cuộc tranh chấp ngai vàng Ai Cập năm 48–47 TCN, và hai người có quan hệ tình cảm. Cleopatra sinh một con trai, Ptolemy Caesar thường gọi là Caesarion, và từng ở Roma khi Caesar bị ám sát. Caesar không công nhận cậu bé là người thừa kế trong di chúc.
Vì sao những người ám sát Caesar thất bại?
Họ không có kế hoạch rõ ràng cho sau vụ ám sát, đánh giá thấp sự ủng hộ dân chúng và binh lính dành cho Caesar, và không lường trước việc Mark Antony cùng Octavian huy động được lực lượng. Thể chế mà họ muốn khôi phục cũng đã suy yếu từ lâu.
Caesar viết những tác phẩm nào còn lại?
Còn lại hai tác phẩm chính: "Bình luận về Chiến tranh xứ Gaul" gồm bảy quyển do ông viết, quyển thứ tám do sĩ quan Aulus Hirtius viết thêm, và "Bình luận về Nội chiến". Các bài diễn văn, thơ và chuyên luận ngữ pháp của ông đã thất lạc.
Tháng July trong tiếng Anh có liên quan tới Caesar không?
Có. Sau khi Caesar mất, tháng Quintilis, tháng ông sinh ra, được đổi tên thành Julius để tưởng nhớ ông, và trở thành July trong tiếng Anh. Tháng tiếp theo về sau được đặt theo tên Augustus.