Bên trong Đại kim tự tháp Giza có ba phòng chính nối với nhau bằng một hệ hành lang: phòng ngầm khoét vào đá gốc dưới chân tháp, “phòng hoàng hậu” ở giữa và “phòng nhà vua” lát đá granite ở trên cao, nơi còn một quan tài đá rỗng. Nối giữa chúng là Đại hành lang cao khoảng 8,6 m, các ống thông hẹp, và năm khoang giảm tải xếp chồng phía trên phòng nhà vua. Phần còn lại của khối tháp gần như đặc, gồm hơn hai triệu khối đá.
Kim tự tháp được xây cho vua Khufu thuộc Vương triều thứ 4 của Ai Cập, khoảng giữa thế kỷ 26 TCN. Chức năng lăng mộ của nó được ủng hộ bởi nhiều lớp bằng chứng độc lập: kiến trúc, quần thể tang lễ xung quanh, chữ viết của thợ để lại bên trong, và các văn bản cùng thời. Cách xây dựng đã được trình bày ở nhiều tài liệu khác; bài này đi vào cấu trúc bên trong, ý nghĩa của từng phần, những phát hiện mới bằng công nghệ quét hạt muon, và vì sao các thuyết “kho lúa”, “nhà máy điện”, “người ngoài hành tinh” không đứng vững.
Sơ đồ bằng lời: các không gian bên trong
Không có ảnh, bạn có thể hình dung tháp như một khối đặc với một đường hầm đi xuống và một đường hầm đi lên tách ra từ đó. Bảng dưới đây liệt kê theo thứ tự một người đi từ cửa vào.
| Không gian | Vị trí | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Cửa vào nguyên bản | Mặt bắc, cách mặt đất khoảng 17 m | Phía trên có các khối đá xếp hình mái nhọn để chia lực; nay khách đi bằng đường hầm phía dưới |
| Hành lang đi xuống | Từ cửa vào chạy dốc xuống lòng đá gốc | Dài hơn một trăm mét, rất hẹp và thấp |
| Phòng ngầm | Khoét trong đá gốc dưới chân tháp | Bỏ dở, sàn còn gồ ghề; có thể là phòng mai táng theo thiết kế ban đầu |
| Hành lang đi lên | Tách ra từ hành lang đi xuống | Phần đầu bị chặn bằng các khối granite trượt xuống sau tang lễ |
| Phòng hoàng hậu | Gần trục giữa tháp, tầng thấp | Trần mái nhọn, có hốc tường; tên gọi do người đời sau đặt, không có hoàng hậu nào an táng ở đây |
| Đại hành lang | Nối hành lang đi lên với phòng nhà vua | Dài gần 47 m, cao khoảng 8,6 m, trần xây chồng nhô dần vào trong |
| Phòng nhà vua | Cao, lệch về phía nam | Ốp hoàn toàn bằng granite từ Aswan; có quan tài đá rỗng không nắp |
| Năm khoang giảm tải | Chồng lên trên phòng nhà vua | Trần bằng các dầm granite lớn, trên cùng là mái nhọn bằng đá vôi |
Điểm cần nhớ là toàn bộ các không gian này chiếm một phần rất nhỏ thể tích của tháp. Kim tự tháp không phải toà nhà có nhiều tầng phòng như phim ảnh hay vẽ, mà là một khối đá khổng lồ bao quanh vài khoang được tính toán kỹ.
Ba lần đổi thiết kế hay một kế hoạch từ đầu
Vì sao lại có ba phòng ở ba độ cao khác nhau? Giải thích phổ biến trong thế kỷ 20, gắn với các nhà Ai Cập học như Ludwig Borchardt, là thiết kế bị đổi hai lần: ban đầu định chôn vua ở phòng ngầm, sau đó chuyển lên phòng hoàng hậu, cuối cùng là phòng nhà vua. Bằng chứng là phòng ngầm bỏ dở và phòng hoàng hậu có sàn chưa hoàn thiện.
Một số nhà nghiên cứu sau này phản biện rằng ba phòng có thể đã được lên kế hoạch từ đầu với các chức năng khác nhau, theo mô hình các kim tự tháp trước đó cũng có nhiều phòng. Ví dụ, phòng hoàng hậu có thể dành cho một tượng biểu trưng linh hồn của vua, còn phòng ngầm có ý nghĩa nghi lễ gắn với thế giới bên dưới. Hai cách hiểu này vẫn cùng tồn tại; chưa có văn bản nào từ thời Khufu mô tả kế hoạch kiến trúc của tháp.
Điều chắc chắn hơn: quan tài granite trong phòng nhà vua rộng hơn lối vào hành lang đi lên một chút. Nghĩa là nó phải được đặt vào phòng khi phòng còn đang xây, trước khi trần được đậy. Chi tiết này cho thấy phòng nhà vua đã được dự tính làm nơi đặt quan tài từ trong quá trình xây.
Đại hành lang, khoang giảm tải và các ống hẹp
Đại hành lang. Đây là không gian ấn tượng nhất bên trong tháp. Hai bên tường xây theo kiểu bậc chồng, mỗi lớp đá nhô vào trong một chút so với lớp dưới, cho tới khi khoảng cách ở đỉnh đủ hẹp để đậy bằng một tấm đá. Dọc sàn có rãnh và hốc đều nhau, được nhiều người giải thích là chỗ gác các thanh gỗ giữ những khối granite chặn lối trước khi chúng được thả trượt xuống bịt hành lang đi lên.
Khoang giảm tải. Phía trên phòng nhà vua là năm khoang thấp chồng lên nhau, ngăn cách bằng các dầm granite nặng hàng chục tấn, trên cùng là mái nhọn đá vôi. Chức năng được chấp nhận rộng rãi là chia và chuyển sức nặng của khối đá bên trên sang hai bên, tránh đè sập trần phòng. Một số dầm có vết nứt cổ, cho thấy tải trọng thật sự rất lớn.
Chữ của thợ. Trên tường các khoang giảm tải có chữ sơn đỏ do thợ để lại, gồm tên các đội thợ có chứa tên Khufu trong khung hoàng gia. Đây là bằng chứng mạnh về niên đại. Từng có ý kiến cho rằng chữ này do người phát hiện thế kỷ 19 giả mạo, nhưng một số chữ nằm ở chỗ khe hẹp mà người vào sau không thể tới được, và cách viết đúng với thời kỳ, nên ý kiến giả mạo không được giới nghiên cứu chấp nhận.
Các ống hẹp. Từ phòng nhà vua và phòng hoàng hậu có bốn ống nhỏ chạy chéo lên. Ống của phòng nhà vua thông ra mặt ngoài; ống của phòng hoàng hậu bị chặn bởi những tấm đá nhỏ có hai chốt đồng, phát hiện năm 1993 nhờ một robot tự hành. Chức năng của các ống vẫn được tranh luận: thông gió hay đường đi biểu tượng của linh hồn hướng về các vì sao phương bắc và chòm Orion.
Nhìn xuyên đá: “khoảng trống lớn” và hành lang mới
Từ năm 2015, dự án quốc tế ScanPyramids dùng kỹ thuật chụp ảnh bằng hạt muon, loại hạt tự nhiên sinh ra khi tia vũ trụ va vào khí quyển và xuyên được qua đá. Đặt máy dò ở nhiều vị trí trong và quanh tháp, các nhà khoa học đo xem ở hướng nào có nhiều muon đi qua hơn, nghĩa là ở đó có khoảng rỗng.
Năm 2017, nhóm công bố trên tạp chí Nature việc phát hiện một khoảng trống lớn, dài ít nhất khoảng 30 m, nằm phía trên Đại hành lang. Năm 2023, họ xác nhận một hành lang dài khoảng 9 m nằm sau các khối đá xếp hình mái nhọn trên cửa vào phía bắc, và chụp được hình ảnh bên trong bằng ống nội soi luồn qua khe đá.
Cần đọc các phát hiện này đúng mức. Khoảng trống lớn chưa ai vào được, chưa biết hình dạng chính xác, và có thể chỉ là không gian kỹ thuật để giảm tải hoặc phục vụ thi công. Không có cơ sở để nói đây là “phòng kho báu bí mật”. Điều có giá trị nằm ở chỗ một phương pháp vật lý không phá huỷ đã cho phép khảo sát bên trong một công trình 4.500 năm tuổi mà không cần khoan đục.
Bằng chứng cho chức năng lăng mộ
Vì sao giới nghiên cứu khẳng định kim tự tháp là lăng mộ, dù chưa bao giờ tìm thấy xác ướp Khufu trong đó? Câu trả lời là bằng chứng không nằm ở một vật duy nhất mà ở cả hệ thống:
- Quần thể tang lễ: tháp nằm trong một tổ hợp gồm đền tang lễ sát mặt đông, đường dẫn, đền thung lũng gần mép đồng bằng, ba kim tự tháp nhỏ cho các hoàng hậu và nhiều hố chôn thuyền.
- Thuyền của Khufu: năm 1954, một con thuyền gỗ tuyết tùng tháo rời được tìm thấy trong hố đá cạnh tháp, nay đã được lắp lại; thuyền gắn với nghi lễ tang lễ hoàng gia.
- Nghĩa trang quan lại: hàng trăm ngôi mộ dạng mastaba của quan chức, người thân của vua xếp thành dãy quanh tháp, cho thấy đây là một nghĩa địa hoàng gia.
- Chuỗi phát triển kiểu dáng: từ mastaba tới kim tự tháp bậc của Djoser, kim tự tháp gãy khúc và kim tự tháp Đỏ của Sneferu, cha của Khufu, rồi tới Giza; mỗi tháp trong chuỗi đều có phòng mai táng.
- Văn bản cùng thời: các mảnh giấy cói tìm thấy năm 2013 ở cảng cổ Wadi al-Jarf ghi nhật ký của một đội trưởng tên Merer chở đá vôi cho “Akhet Khufu”, tên cổ của kim tự tháp, trong những năm cuối triều Khufu.
- Vì sao trống rỗng: hầu hết lăng mộ hoàng gia Ai Cập, kể cả những lăng giấu kỹ ở Thung lũng các vị vua, đã bị trộm từ thời cổ đại. Lăng của Tutankhamun nổi tiếng chính vì nó là ngoại lệ hiếm hoi còn gần nguyên.
Mỗi bằng chứng đứng riêng có thể bị nghi ngờ, nhưng khi chúng cùng chỉ về một hướng thì kết luận rất vững. Đó cũng là cách sử học làm việc với các câu hỏi lớn.
Những thuyết sai về chức năng và vì sao chúng sai
Kim tự tháp là đối tượng của rất nhiều thuyết ngoài khoa học. Bảng dưới đây nêu các thuyết hay gặp, nguồn gốc của chúng và điểm yếu chính.
| Thuyết | Nguồn gốc | Vì sao không đứng vững |
|---|---|---|
| Kho lúa của Joseph | Truyền thống thời trung cổ ở châu Âu và Trung Đông, có cả tranh khảm ở Venice | Thể tích rỗng bên trong quá nhỏ; khối đá đặc không thể chứa lúa; niên đại không khớp |
| Nhà máy năng lượng, máy phát điện | Sách phổ thông cuối thế kỷ 20 | Không có dấu vết dây dẫn, kim loại, cặn hoá chất tương ứng; các “bằng chứng” là diễn giải hình dạng |
| Người ngoài hành tinh hay nền văn minh thất lạc xây | Sách và chương trình truyền hình từ thập niên 1960 | Có làng thợ, nghĩa trang thợ, công cụ, mỏ đá, nhật ký vận chuyển; chuỗi phát triển kiến trúc từ thử nghiệm tới hoàn thiện |
| Do nô lệ bị cưỡng bức xây | Hình dung phổ biến, một phần từ phim ảnh | Nghĩa trang thợ phát hiện từ năm 1990 cho thấy thợ được chôn cạnh tháp với đồ tuỳ táng, được chăm sóc y tế; lao động có thể theo hình thức nghĩa vụ luân phiên |
| Ba tháp Giza xếp theo chòm Orion là kế hoạch có chủ đích | Sách phổ thông năm 1994 | Ba tháp xây qua ba đời vua; sự tương đồng là chọn lọc, phải bỏ qua các tháp khác và đảo hướng |
Phân biệt quan trọng: những câu hỏi còn mở là có thật, như chức năng chính xác của các ống hẹp hay khoảng trống mới phát hiện. Nhưng câu hỏi mở về chi tiết không làm lung lay kết luận đã vững về tổng thể.
Câu hỏi thường gặp
Có thể vào bên trong Đại kim tự tháp không?
Có, khu vực mở cho khách thường gồm đường hầm vào, hành lang đi lên, Đại hành lang và phòng nhà vua. Lối đi hẹp, dốc, nóng và ẩm, không phù hợp với người sợ không gian kín. Phòng ngầm và các khoang giảm tải không mở cho khách. Quy định tham quan có thể thay đổi theo từng thời kỳ.
Ai đã đào đường hầm mà khách dùng ngày nay?
Theo truyền thống được các sử gia Ả Rập ghi lại, đường hầm được đào vào khoảng thế kỷ 9 dưới thời khalip al-Ma’mun, nhằm tìm đường vào tháp. Đường hầm này gặp hành lang đi xuống gần chỗ các khối granite chặn lối, nên người đào đi vòng qua để lên trên.
Kim tự tháp Khufu cao bao nhiêu?
Chiều cao ban đầu được tính khoảng 146 m, hiện còn khoảng 138 m vì mất lớp đá ốp ngoài và phần chóp. Trong khoảng gần bốn nghìn năm, đây là công trình nhân tạo cao nhất thế giới, cho tới khi một số nhà thờ lớn thời trung cổ ở châu Âu có chóp tháp vượt qua.
Lớp đá ốp trắng bên ngoài đã đi đâu?
Lớp đá vôi mịn ốp ngoài từng làm tháp có bề mặt phẳng và sáng. Phần lớn lớp này bị tháo đi trong thời trung cổ, đặc biệt sau những trận động đất, để làm vật liệu xây dựng cho vùng Cairo. Một ít khối ốp còn sót lại ở chân tháp.
Quan tài trong phòng nhà vua có nắp không?
Khi những người châu Âu đầu tiên mô tả, quan tài đã không có nắp và trống rỗng. Không rõ nắp bị phá hay mang đi từ khi nào. Quan tài được đẽo từ một khối granite, có kích thước lớn hơn lối vào nên không thể mang ra nguyên khối.
Kim tự tháp có thẳng hướng bắc không?
Các cạnh đáy của tháp khớp với bốn hướng chính với sai lệch rất nhỏ, chỉ vài phần nhỏ của một độ. Có nhiều giả thuyết về cách người Ai Cập đạt được độ chính xác này, chủ yếu dựa vào quan sát sao hoặc bóng nắng; độ chính xác cao không cần tới công nghệ hiện đại.