Cleopatra VII (69–30 TCN) là người cai trị cuối cùng của vương triều Ptolemaios, dòng vua gốc Macedonia đã trị vì Ai Cập gần ba thế kỷ kể từ sau Alexander Đại đế. Bà lên ngôi năm 51 TCN, liên minh lần lượt với Julius Caesar và Mark Antony để giữ độc lập cho Ai Cập trước sức mạnh La Mã, và mất năm 30 TCN sau khi Octavian chiếm Alexandria. Ai Cập sau đó trở thành một tỉnh của La Mã.
Ít nhân vật cổ đại nào bị huyền thoại hoá nhiều như Cleopatra, và một phần lớn những gì ta "biết" đến từ phía kẻ thù của bà. Bài này đi theo mốc thời gian, chỉ ra nguồn sử nào đáng tin tới đâu, rồi đối chiếu những hình ảnh quen thuộc — người đàn bà quyến rũ, tắm sữa, chết vì rắn cắn — với điều các nhà nghiên cứu thật sự có thể khẳng định.
Vương triều Ptolemaios và một Ai Cập phụ thuộc La Mã
Sau khi Alexander mất năm 323 TCN, tướng Ptolemy chiếm Ai Cập và lập vương triều mang tên mình. Các vua Ptolemaios nói tiếng Hy Lạp, đóng đô ở Alexandria, cai trị một xã hội trong đó tầng lớp Hy Lạp nắm hành chính còn cư dân Ai Cập giữ truyền thống đền miếu riêng. Để được thần dân Ai Cập chấp nhận, họ vẫn đóng vai pharaoh trong nghi lễ, xây và tu sửa đền thờ theo lối cổ.
Tới thế kỷ 1 TCN, vương triều suy yếu vì tranh chấp nội bộ, và La Mã đã trở thành trọng tài thực sự. Cha của Cleopatra, Ptolemy XII, từng bị dân Alexandria lật đổ và chỉ trở lại ngôi nhờ quân La Mã, sau khi hứa trả một khoản tiền khổng lồ cho các chính khách ở Roma. Ai Cập là vùng sản xuất lúa mì lớn bậc nhất Địa Trung Hải, nên các phe phái La Mã đều muốn kiểm soát nó.
Một tập quán của dòng Ptolemaios khiến người đọc hiện đại ngạc nhiên là hôn nhân giữa anh chị em ruột, bắt chước truyền thống pharaoh. Cleopatra lên ngôi cùng em trai Ptolemy XIII, về danh nghĩa là vợ chồng; mối quan hệ này nhanh chóng thành xung đột quyền lực.
Dòng thời gian của Cleopatra VII
Một số ngày tháng cụ thể còn được bàn; các mốc năm dưới đây được chấp nhận rộng rãi.
- 69 TCN — sinh ở Alexandria, con gái Ptolemy XII.
- 51 TCN — Ptolemy XII mất; Cleopatra, khoảng 18 tuổi, lên ngôi cùng em trai Ptolemy XIII.
- 49–48 TCN — bị phe của em trai đẩy khỏi Alexandria, tập hợp lực lượng ở vùng biên giới phía đông.
- 48 TCN — Pompey chạy sang Ai Cập và bị giết; Caesar tới Alexandria, ủng hộ Cleopatra.
- 47 TCN — Ptolemy XIII chết trong cuộc chiến Alexandria; Cleopatra trị vì cùng em trai nhỏ hơn là Ptolemy XIV; sinh Caesarion.
- 46–44 TCN — ở Roma theo lời mời của Caesar; rời đi sau vụ ám sát tháng 3/44 TCN.
- 41 TCN — gặp Mark Antony ở Tarsus (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ).
- 40 TCN — sinh đôi Alexander Helios và Cleopatra Selene.
- 34 TCN — lễ "Hiến tặng Alexandria": Antony tuyên bố trao các vùng đất phía đông cho Cleopatra và các con.
- 2/9/31 TCN — trận hải chiến Actium, hạm đội Antony và Cleopatra thua Octavian.
- 8/30 TCN — Octavian vào Alexandria; Antony tự sát; Cleopatra mất vài ngày sau, ở tuổi 39.
Một nhà cai trị, không chỉ là người tình của hai danh tướng
Các nguồn cổ, kể cả nguồn không thiện cảm, đều ghi nhận Cleopatra là người có học. Plutarch viết rằng bà nói được nhiều thứ tiếng và nói chuyện với nhiều sứ thần không cần phiên dịch; ông cũng cho rằng bà là người đầu tiên trong dòng Ptolemaios học tiếng Ai Cập — một chi tiết thường được nhắc để cho thấy bà gần gũi thần dân bản địa hơn các vị vua trước.
Về cai trị, Cleopatra phải xử lý nạn đói và mất mùa khi nước sông Nile lên thấp trong những năm 40 TCN, quản lý nợ của triều đình và giữ lòng trung thành của giới tư tế. Bà xuất hiện trên phù điêu đền thờ Dendera cùng con trai Caesarion trong vai pharaoh theo lối Ai Cập truyền thống. Một văn bản trên giấy cói năm 33 TCN, ban đặc quyền miễn thuế cho một quan chức La Mã, có dòng chữ Hy Lạp nghĩa là "cho thi hành" mà một số nhà nghiên cứu cho là bút tích của chính nữ hoàng; giả thuyết này được nhiều người chấp nhận nhưng chưa chắc chắn.
Các liên minh với Caesar và Antony nên được hiểu trước hết là lựa chọn chính trị. Với một vương quốc không đủ sức chống lại La Mã bằng quân sự, gắn mình với người mạnh nhất ở Roma là cách để giữ ngai vàng và lãnh thổ. Quan hệ tình cảm có thật, nhưng việc kể lịch sử của bà chỉ qua chuyện tình là bỏ qua phần lớn những gì bà làm.
Tuyên truyền La Mã và vấn đề nguồn sử
Không có một tiểu sử nào về Cleopatra do người Ai Cập hay người cùng phe với bà viết còn lại tới nay. Nguồn chính là Plutarch, trong tiểu sử Mark Antony viết khoảng đầu thế kỷ 2 CN, và Cassius Dio viết đầu thế kỷ 3 CN — cả hai đều cách bà hơn một trăm năm, và đều dựa vào các tác giả thời Augustus.
Vấn đề nằm ở đó: cuộc chiến cuối cùng giữa Octavian và Antony được Octavian trình bày trước dân La Mã như cuộc chiến chống một nữ hoàng ngoại bang, chứ không phải nội chiến giữa hai người La Mã. Các nhà thơ thời Augustus như Horace và Virgil vẽ Cleopatra như mối đe doạ đến từ phương Đông, xa hoa và nguy hiểm. Hình ảnh người đàn bà dùng sắc dục khống chế đàn ông La Mã là sản phẩm phục vụ mục đích chính trị cụ thể ấy.
Cicero, người gặp bà ở Roma, để lại vài dòng trong thư bày tỏ ác cảm, nhưng không mô tả chi tiết. Nguồn vật chất — tiền xu, tượng, phù điêu — bổ sung thêm nhưng cũng khó đọc: tiền xu thể hiện hình ảnh chính thức, tượng theo lối Ai Cập tuân theo quy ước chứ không phải chân dung tả thực. Vì vậy, hầu như mọi nhận định về tính cách Cleopatra đều nên kèm câu hỏi: ai nói, vào lúc nào, vì mục đích gì.
Giai thoại và sự thật
Nhiều chi tiết nổi tiếng nhất về Cleopatra đến từ các nguồn muộn, hoặc bị biến dạng qua kịch, tranh và phim.
| Giai thoại | Điều nguồn sử cho phép nói |
|---|---|
| Cleopatra là người Ai Cập bản địa | Bà thuộc dòng Ptolemaios gốc Macedonia. Danh tính mẹ và bà nội không được biết chắc, nên tổ tiên đầy đủ của bà vẫn là câu hỏi còn tranh luận trong học giới. |
| Bà đẹp tuyệt trần | Plutarch viết rằng vẻ đẹp của bà "không phải không ai sánh được"; sức hút nằm ở giọng nói, trí tuệ và cách trò chuyện. Hình trên tiền xu cho thấy một gương mặt có mũi khoằm, cằm nhô. |
| Bà được cuộn trong tấm thảm mang tới gặp Caesar | Plutarch kể bà được Apollodorus mang vào cung trong một chiếc túi đựng chăn đệm; "tấm thảm" là phiên bản về sau. |
| Bà tắm sữa lừa mỗi ngày | Không có nguồn cổ nào nói vậy về Cleopatra. Chuyện tắm sữa lừa được Pliny Già gắn với Poppaea, vợ hoàng đế Nero. |
| Bà chết vì để rắn hổ mang cắn | Plutarch kể chuyện con rắn trong giỏ sung nhưng chính ông nói không ai biết chắc sự thật; ông cũng nêu khả năng bà dùng thuốc độc. Các nhà nghiên cứu ngày nay vẫn chia rẽ. |
| Lăng mộ của bà đã được tìm thấy | Chưa. Một số cuộc khai quật, như ở Taposiris Magna gần Alexandria, đưa ra giả thuyết nhưng chưa có bằng chứng xác nhận. |
Actium và cái kết năm 30 TCN
Từ năm 32 TCN, quan hệ giữa Octavian và Antony đổ vỡ hoàn toàn. Octavian công bố di chúc của Antony — được cho là ghi mong muốn được chôn ở Alexandria — để chứng minh Antony đã thành người của Ai Cập, rồi Viện nguyên lão tuyên chiến với Cleopatra. Ngày 2 tháng 9 năm 31 TCN, hạm đội hai bên giao chiến ở Actium, ngoài khơi tây bắc Hy Lạp. Giữa trận, Cleopatra rút đội tàu của mình về phía nam, Antony theo sau; phần còn lại của lực lượng đầu hàng.
Động cơ của cuộc rút lui là đề tài tranh luận. Nguồn thân Octavian mô tả đây là sự hèn nhát hoặc phản bội; nhiều sử gia hiện đại cho rằng đó có thể là kế hoạch phá vây có tính toán để giữ lại ngân khố và một phần hạm đội. Dù thế nào, kết quả là Antony và Cleopatra mất thế chủ động.
Mùa hè năm 30 TCN, Octavian tiến vào Alexandria. Antony tự sát. Cleopatra mất vài ngày sau trong lăng mộ của mình; cùng thời gian đó Caesarion bị giết theo lệnh Octavian, người coi cậu là mối đe doạ vì mang dòng máu Caesar. Ba người con với Antony được đưa về Roma và nuôi trong gia đình Octavia, chị của Octavian; con gái Cleopatra Selene về sau trở thành hoàng hậu xứ Mauretania ở Bắc Phi.
Di sản: Cleopatra trong trí nhớ các thời đại
Cái chết của Cleopatra đánh dấu điểm kết của thời kỳ Hy Lạp hoá bắt đầu từ Alexander, và là lúc Ai Cập — một trong những nền văn minh lâu đời nhất — chính thức trở thành tài sản của La Mã. Một chi tiết hay được nhắc để cảm nhận độ dài lịch sử Ai Cập: Cleopatra sống gần thời đại của chúng ta hơn là gần thời xây Đại kim tự tháp Giza.
Sau đó hình ảnh bà liên tục được dựng lại theo nhu cầu của mỗi thời. Shakespeare viết vở "Antony và Cleopatra" khoảng năm 1606; triết gia Pascal để lại câu nói nổi tiếng rằng nếu mũi Cleopatra ngắn hơn, bộ mặt thế giới đã khác. Thế kỷ 19 và 20 thêm vào lớp hình ảnh phương Đông huyền bí qua hội hoạ và điện ảnh. Gần đây, các tranh luận về tổ tiên và màu da của bà xuất hiện trong văn hoá đại chúng; sử học chỉ khẳng định được rằng tư liệu hiện có không đủ để kết luận dứt khoát.
Cách đọc tỉnh táo nhất là coi Cleopatra như một nhà cai trị thời Hy Lạp hoá trong hoàn cảnh khó khăn: giỏi ngoại giao, có học, chịu trách nhiệm về những quyết định chính trị và quân sự đã thất bại, và là nạn nhân của một cuộc tuyên truyền đã định hình trí nhớ về bà suốt hai nghìn năm.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu nữ hoàng tên Cleopatra?
Nhiều phụ nữ trong dòng Ptolemaios mang tên Cleopatra, và cách đánh số giữa các tài liệu không thống nhất hoàn toàn. Người nổi tiếng nhất được gọi quy ước là Cleopatra VII. Con gái bà, Cleopatra Selene, về sau làm hoàng hậu xứ Mauretania.
Cleopatra có phải là pharaoh không?
Có, theo nghĩa nghi lễ. Bà được thể hiện trên đền thờ với trang phục và biểu tượng pharaoh, và giới tư tế Ai Cập thừa nhận bà như người cai trị hợp pháp. Trong hành chính hằng ngày, triều đình Alexandria vẫn dùng tiếng Hy Lạp.
Caesarion có phải là con của Julius Caesar không?
Cleopatra khẳng định như vậy và đặt tên con là Ptolemy Caesar. Caesar không phủ nhận công khai nhưng không nhận cậu làm người thừa kế trong di chúc. Phe Octavian sau này phủ nhận. Không có cách nào kiểm chứng, nhưng phần lớn sử gia cho rằng điều đó có khả năng cao.
Ai Cập dưới thời La Mã khác trước thế nào?
Sau năm 30 TCN, Ai Cập trở thành tỉnh đặc biệt do hoàng đế trực tiếp quản lý qua một quan cai trị, nghị sĩ La Mã không được tự ý tới. Lúa mì Ai Cập trở thành nguồn lương thực quan trọng cho thành Roma trong nhiều thế kỷ.
Có tượng hay chân dung thật nào của Cleopatra không?
Có tiền xu mang hình bà và một số tượng đầu theo phong cách Hy Lạp được nhiều nhà nghiên cứu gán cho bà, như tượng ở Berlin và ở Vatican. Việc nhận diện các tượng này dựa vào so sánh với tiền xu, nên vẫn có mức độ không chắc chắn.
Thư viện Alexandria có bị phá huỷ dưới thời Cleopatra không?
Trong cuộc chiến Alexandria năm 48–47 TCN, lửa từ khu cảng có thể đã thiêu một số kho sách, nhưng Thư viện vẫn hoạt động sau đó. Sự suy tàn của nó diễn ra dần trong nhiều thế kỷ, không phải do một trận hoả hoạn duy nhất.