Cách mạng Pháp là chuỗi biến động chính trị và xã hội ở Pháp bắt đầu năm 1789 và thường được coi là kết thúc năm 1799, khi Napoleon Bonaparte nắm quyền. Trong mười năm đó, nước Pháp đi từ chế độ quân chủ chuyên chế sang quân chủ lập hiến, rồi thành nền cộng hoà, xử tử nhà vua, trải qua một giai đoạn đàn áp gắt gao gọi là thời Khủng bố, rồi chuyển sang chính quyền Đốc chính trước khi rơi vào tay một vị tướng.
Nguyên nhân là sự cộng hưởng của khủng hoảng tài chính nhà nước, xã hội ba đẳng cấp bất bình đẳng, mất mùa và giá bánh mì tăng vọt, cùng tư tưởng Khai sáng đã thấm vào tầng lớp có học. Di sản của nó rất rộng: Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền, khái niệm công dân và chủ quyền quốc gia, hệ mét, cách chia "tả" và "hữu" trong chính trị, và một cuộc tranh luận chưa bao giờ dứt về cái giá của bạo lực cách mạng.
Nước Pháp trước năm 1789: ba đẳng cấp và ngân khố cạn
Xã hội Pháp thời "chế độ cũ" chia thành ba đẳng cấp. Đẳng cấp thứ nhất là giới tăng lữ, đẳng cấp thứ hai là quý tộc; hai nhóm này chỉ chiếm một phần nhỏ dân số nhưng nắm nhiều đất đai và được miễn phần lớn các thứ thuế trực thu. Đẳng cấp thứ ba gồm tất cả những người còn lại, từ chủ ngân hàng giàu có, luật sư, thương nhân tới thợ thủ công và hàng triệu nông dân, là nhóm gánh thuế chính.
Ngân khố hoàng gia kiệt quệ sau nhiều cuộc chiến tranh, đặc biệt là việc hỗ trợ Cách mạng Mỹ. Đến cuối thập niên 1780, một phần rất lớn chi tiêu nhà nước dùng để trả lãi nợ. Các bộ trưởng tài chính lần lượt đề xuất đánh thuế cả quý tộc và tăng lữ, nhưng đều vấp phải sự phản đối của các toà án tối cao (parlement) và giới đặc quyền.
Năm 1788 mất mùa nặng, mùa đông lại rét bất thường, giá bánh mì ở Paris đầu năm 1789 tăng tới mức một người lao động phải tiêu phần lớn tiền công chỉ để mua bánh. Bế tắc tài chính buộc vua Louis XVI triệu tập Hội nghị Ba đẳng cấp, cơ quan đã không họp kể từ năm 1614. Chính câu hỏi tưởng như thủ tục, bỏ phiếu theo đẳng cấp hay theo đầu người, đã làm bùng lên xung đột.
Dòng thời gian mười năm biến động
Những mốc dưới đây là khung tối thiểu để theo dõi cuộc cách mạng; mỗi mốc đều có thể mở ra thành cả một chương sách.
- 5/5/1789: Hội nghị Ba đẳng cấp khai mạc ở Versailles.
- 17/6/1789: Đại biểu đẳng cấp thứ ba tự tuyên bố là Quốc hội; ba ngày sau họ thề trong một sân chơi quần vợt sẽ không giải tán khi chưa có hiến pháp.
- 14/7/1789: Dân Paris chiếm pháo đài – nhà ngục Bastille, biểu tượng của quyền lực tuỳ tiện.
- Đêm 4/8/1789: Quốc hội tuyên bố bãi bỏ các đặc quyền phong kiến.
- 26/8/1789: Thông qua Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền.
- Tháng 6/1791: Hoàng gia bỏ trốn và bị chặn ở Varennes, lòng tin vào nhà vua sụp đổ.
- Tháng 9/1791: Hiến pháp quân chủ lập hiến có hiệu lực.
- Tháng 4/1792: Pháp tuyên chiến với Áo, mở đầu chuỗi chiến tranh với các nước châu Âu kéo dài hơn hai thập kỷ.
- 21–22/9/1792: Bãi bỏ chế độ quân chủ, tuyên bố nền Cộng hoà thứ nhất.
- 21/1/1793: Louis XVI bị xử tử.
- 1793–1794: Thời Khủng bố dưới sự điều hành của Uỷ ban Cứu quốc.
- 27/7/1794 (9 Thermidor): Robespierre và những người thân cận bị lật đổ.
- 1795–1799: Chính quyền Đốc chính.
- 9/11/1799 (18 Brumaire): Napoleon Bonaparte đảo chính, lập chế độ Tổng tài.
Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền: 17 điều thay đổi ngôn ngữ chính trị
Văn kiện ngày 26 tháng 8 năm 1789 gồm một lời mở đầu và 17 điều. Điều 1 khẳng định con người sinh ra và sống tự do, bình đẳng về quyền; khác biệt xã hội chỉ được dựa trên lợi ích chung. Các điều tiếp theo nêu những quyền tự nhiên như tự do, sở hữu, an toàn và quyền chống áp bức; nguyên tắc chủ quyền thuộc về quốc gia; luật là biểu hiện của ý chí chung; không ai bị bắt giữ trái luật; mọi người được coi là vô tội cho tới khi bị tuyên có tội; tự do tư tưởng và ngôn luận; thuế phải được phân bổ theo khả năng.
Điểm mạnh của văn kiện là tính phổ quát: nó nói về "con người" và "công dân" nói chung chứ không chỉ người Pháp. Điểm yếu, được chỉ ra ngay từ thời đó, là khoảng cách giữa lời và thực tế. Phụ nữ không có quyền bầu cử; năm 1791, Olympe de Gouges soạn bản Tuyên ngôn quyền của phụ nữ và nữ công dân để chất vấn khoảng trống ấy. Ở các thuộc địa vùng Caribe, chế độ nô lệ chỉ bị bãi bỏ năm 1794, sau cuộc nổi dậy lớn của người nô lệ ở Saint-Domingue (Haiti ngày nay), và lại bị Napoleon cho tái lập năm 1802.
Từ quân chủ lập hiến tới thời Khủng bố
Giai đoạn 1789–1791 do những người ôn hoà dẫn dắt, mục tiêu là một nền quân chủ lập hiến kiểu Anh. Nhiều cải cách lớn ra đời: chia lại cả nước thành các tỉnh (département), bán đất của giáo hội để trả nợ, bãi bỏ các phường hội. Đạo luật về tổ chức giáo sĩ năm 1790, buộc giới tăng lữ tuyên thệ trung thành với nhà nước, gây chia rẽ sâu sắc ở nông thôn.
Chiến tranh với Áo và Phổ từ năm 1792 làm mọi thứ cực đoan hơn. Nỗi sợ bị xâm lược và nghi ngờ nhà vua thông đồng với ngoại bang dẫn tới việc lật đổ chế độ quân chủ. Năm 1793, khi đồng thời đối mặt chiến tranh với nhiều nước, nổi dậy ở vùng Vendée và nhiều thành phố, cùng khủng hoảng lương thực, Quốc ước trao quyền rộng cho Uỷ ban Cứu quốc, trong đó Maximilien Robespierre là gương mặt nổi bật.
Thời Khủng bố, khoảng từ tháng 9 năm 1793 tới tháng 7 năm 1794, là giai đoạn các toà án cách mạng xét xử nhanh và tuyên án tử hàng loạt những người bị coi là kẻ thù. Theo nhiều nguồn, số bản án tử hình chính thức vào khoảng 17.000, còn tổng số người chết, tính cả những người chết trong tù và trong các cuộc trấn áp nổi dậy, cao hơn nhiều và còn được tranh luận. Chính những người cùng phe với Robespierre, lo đến lượt mình, đã lật đổ ông ngày 9 Thermidor.
Hiểu lầm phổ biến
"Ngục Bastille chật kín tù chính trị." Ngày 14 tháng 7 năm 1789, Bastille chỉ giam bảy người, phần lớn không phải tù chính trị. Đám đông kéo tới chủ yếu để lấy thuốc súng cất ở đó. Ý nghĩa của sự kiện nằm ở tính biểu tượng: lần đầu dân Paris chiếm được một thành trì của quyền lực hoàng gia.
"Hoàng hậu Marie Antoinette nói: không có bánh mì thì ăn bánh ngọt." Không có bằng chứng bà từng nói câu này. Một câu tương tự xuất hiện trong tự truyện của Rousseau, gán cho "một bà hoàng" vô danh, viết khi Marie Antoinette còn là cô bé ở Áo. Câu nói được gán cho bà như một cách bôi xấu hoàng gia.
"Cách mạng là cuộc nổi dậy của người nghèo chống người giàu." Lãnh đạo cách mạng phần lớn là luật sư, nhà báo, thương nhân có học, tức tầng lớp khá giả của đẳng cấp thứ ba. Người nghèo thành thị và nông dân đóng góp lực lượng quyết định ở những thời điểm then chốt, nhưng mục tiêu của họ không phải lúc nào cũng trùng với các nhà lãnh đạo.
Di sản: những thứ còn lại tới hôm nay
Một số di sản cụ thể đến bất ngờ. Hệ mét được thiết kế trong những năm cách mạng để thay hàng trăm đơn vị đo địa phương, nay dùng gần như khắp thế giới, kể cả Việt Nam. Cách gọi "cánh tả" và "cánh hữu" bắt nguồn từ vị trí ngồi của các phe trong Quốc hội năm 1789: những người ủng hộ nhà vua ngồi bên phải chủ toạ, những người muốn thay đổi nhiều ngồi bên trái. Bài La Marseillaise ra đời năm 1792 và về sau thành quốc ca Pháp.
Về tư tưởng, cách mạng phổ biến ý niệm công dân bình đẳng trước pháp luật, chủ quyền thuộc về quốc gia chứ không thuộc về một dòng họ, và nhà nước có bộ máy hành chính thống nhất. Bộ luật Dân sự năm 1804 của Napoleon hệ thống hoá nhiều thành quả này và được nhiều nước tham khảo. Đồng thời, các cuộc chiến tranh cách mạng và thời Napoleon lan ý tưởng dân tộc ra khắp châu Âu, theo những cách mà chính người Pháp không lường trước.
Tranh luận sử học: cách mạng của ai, vì sao trượt sang bạo lực
Suốt nửa đầu thế kỷ 20, cách giải thích chiếm ưu thế ở Pháp, gắn với những tên tuổi như Georges Lefebvre và Albert Soboul, coi đây là cuộc cách mạng của giai cấp tư sản đang lên chống lại trật tự phong kiến, với sự tham gia quyết định của nông dân và dân nghèo thành thị. Từ thập niên 1950–1960, sử gia người Anh Alfred Cobban rồi nhiều người khác chất vấn: tầng lớp lãnh đạo cách mạng chủ yếu là luật sư, quan chức chứ không phải nhà công nghiệp, và "chế độ phong kiến" khi đó đã suy yếu nhiều.
Năm 1978, François Furet đề xuất nhìn cách mạng chủ yếu qua văn hoá chính trị và ngôn ngữ: chính lối tư duy về ý chí nhân dân thống nhất và kẻ thù của nhân dân đã đẩy cách mạng tới chỗ cực đoan. Phía bảo vệ cách giải thích xã hội phản biện rằng hoàn cảnh chiến tranh, nổi dậy và đói kém mới là yếu tố quyết định. Ngày nay, phần đông nhà nghiên cứu kết hợp cả hai: điều kiện vật chất và ý tưởng chính trị cùng tác động, với mức độ khác nhau ở từng giai đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày 14 tháng 7 là Quốc khánh Pháp?
Năm 1880, nền Cộng hoà thứ ba chọn ngày 14 tháng 7 làm ngày lễ quốc gia. Ngày này gợi nhớ cả việc chiếm Bastille năm 1789 lẫn Lễ Liên bang ngày 14 tháng 7 năm 1790, một ngày hội đoàn kết toàn quốc. Cách chọn hai tầng ý nghĩa ấy giúp những người có quan điểm khác nhau đều chấp nhận.
Cách mạng Pháp kết thúc năm nào?
Mốc phổ biến nhất là năm 1799, khi Napoleon đảo chính ngày 18 Brumaire. Một số sử gia kéo dài tới năm 1815 vì thời Napoleon tiếp tục nhiều cải cách của cách mạng, số khác coi năm 1794 là điểm cách mạng mất đà. Mốc nào cũng có lý, tuỳ câu hỏi người viết đặt ra.
Lịch Cộng hoà Pháp là gì?
Từ năm 1793, chính quyền cách mạng dùng một bộ lịch mới, tính năm thứ nhất từ khi lập nền cộng hoà năm 1792, chia năm thành mười hai tháng mỗi tháng ba mươi ngày với tên gọi theo thời tiết và mùa màng như Brumaire (tháng sương mù), Thermidor (tháng nóng). Lịch này bị bỏ từ đầu năm 1806.
Thời Khủng bố có bao nhiêu người chết?
Các nghiên cứu thường nêu khoảng 17.000 bản án tử hình chính thức. Tổng số người chết, tính cả những người chết trong tù và trong các cuộc trấn áp nổi dậy, được ước tính cao hơn nhiều; con số cho cuộc xung đột ở Vendée riêng nó đã chênh lệch lớn giữa các nguồn và còn là đề tài tranh luận.
Cách mạng Pháp và Cách mạng Mỹ khác nhau thế nào?
Cách mạng Mỹ chủ yếu là cuộc tách khỏi một đế quốc ở xa, giữ phần lớn cấu trúc xã hội thuộc địa. Cách mạng Pháp diễn ra ngay trong lòng một vương quốc cũ, đụng tới đặc quyền quý tộc, tài sản của giáo hội và cả ngai vàng, nên xung đột bên trong gay gắt hơn và lan ra chiến tranh với cả châu Âu.
Nên đọc gì để tìm hiểu thêm bằng tiếng Việt?
Có thể bắt đầu từ các bài trong sách giáo khoa lịch sử phổ thông và giáo trình lịch sử thế giới cận đại của các trường đại học sư phạm, rồi tìm bản dịch những tác phẩm tổng quan có uy tín. Khi đọc nên để ý tác giả thuộc trường phái giải thích nào, vì cùng một sự kiện có thể được nhấn ở những khía cạnh rất khác nhau.