Big Ben là tên gọi quen thuộc của quả chuông lớn nhất trong tháp đồng hồ ở đầu bắc Cung điện Westminster, London; còn tháp, từ năm 2012, có tên chính thức là Elizabeth Tower. Tháp được xây trong quá trình dựng lại cung điện sau trận hoả hoạn năm 1834, hoàn thành năm 1859, cao khoảng 96 m. Đồng hồ bắt đầu chạy tháng 5 năm 1859 và quả chuông bắt đầu điểm giờ vài tuần sau đó.
Phía sau biểu tượng quen thuộc ấy là một chuỗi chuyện ít người biết: hai lần đúc chuông và hai lần chuông nứt, cuộc tranh cãi giữa các nhà thiên văn và thợ đồng hồ về độ chính xác, đồng xu dùng để chỉnh giờ, và đợt trùng tu lớn kéo dài năm năm. Dưới đây là mười một điều, xếp theo trình tự từ tên gọi tới kỹ thuật và hiện trạng, kèm chỗ nào là sự thật có ghi chép, chỗ nào chỉ là giai thoại.
Tên gọi: chuông, tháp và chuyện ai là “Ben”
1. Big Ben là quả chuông. Theo cách dùng chính xác, Big Ben là biệt danh của Great Bell, quả chuông lớn điểm giờ, nặng khoảng 13,7 tấn. Ngoài nó, tháp còn bốn chuông nhỏ hơn đánh nhạc mỗi mười lăm phút. Dần dần, công chúng dùng chữ Big Ben cho cả đồng hồ lẫn tháp, và cách gọi này phổ biến tới mức từ điển ghi nhận cả hai nghĩa.
2. Tháp đã đổi tên năm 2012. Trước đây tháp được gọi chính thức đơn giản là Clock Tower, tháp Đồng hồ; báo chí thời Victoria đôi khi gọi nó là St Stephen’s Tower, nhưng đó là cách gọi không chính thức. Năm 2012, nhân dịp kỷ niệm 60 năm trị vì của Nữ hoàng Elizabeth II, Hạ viện đổi tên tháp thành Elizabeth Tower.
3. Không ai chắc “Ben” là ai. Có hai giả thuyết phổ biến. Thứ nhất, chuông được đặt theo tên Sir Benjamin Hall, Tổng ủy viên Công trình công cộng thời điểm chuông được treo, một người to cao. Thứ hai, theo tên Benjamin Caunt, võ sĩ quyền anh hạng nặng nổi tiếng giữa thế kỷ 19, vì người ta hay gọi những thứ to lớn là “Big Ben” theo ông. Cả hai đều có người ủng hộ, và không có văn bản nào thời ấy xác nhận dứt khoát.
Ai thiết kế tháp và vì sao nó có dáng gothic
4. Tháp là tác phẩm cuối của Augustus Pugin. Sau trận hoả hoạn đêm 16 tháng 10 năm 1834 thiêu rụi phần lớn cung điện cũ, một cuộc thi thiết kế được tổ chức với yêu cầu phong cách gothic hoặc Elizabeth, những phong cách được coi là “thuần Anh”. Kiến trúc sư Charles Barry thắng cuộc và phụ trách tổng thể; Augustus Welby Pugin, kiến trúc sư và nhà thiết kế trang trí theo đuổi gothic phục hưng, đảm nhận phần lớn chi tiết nội ngoại thất. Tháp đồng hồ là thiết kế cuối cùng Pugin hoàn thành trước khi ông lâm bệnh nặng và qua đời năm 1852.
Tháp xây bằng gạch, ốp đá vôi vàng nhạt bên ngoài, phần chóp là khung sắt đúc. Mặt bằng vuông, cạnh khoảng 12 m, móng bê tông đặt trên lớp sỏi và đất sét London. Tháp không có thang máy cho khách; người lên phải leo khoảng ba trăm ba mươi bậc thang xoắn.
5. Tháp hơi nghiêng. Các đo đạc cho thấy tháp nghiêng nhẹ về phía tây bắc, khoảng một phần tư độ, tạo độ lệch ở đỉnh khoảng nửa mét. Nguyên nhân được cho là sự dịch chuyển của nền đất sét qua thời gian, cùng tác động của các công trình đào bên dưới trong thế kỷ 20. Độ nghiêng nhỏ đến mức mắt thường gần như không nhận ra, và được theo dõi định kỳ.
Hai lần đúc, hai lần nứt: câu chuyện quả chuông
Quả chuông nổi tiếng nhất nước Anh có một lịch sử khá trắc trở, được ghi chép khá đầy đủ trong tài liệu của Quốc hội Anh:
- Năm 1856: quả chuông đầu tiên được đúc ở xưởng Warner & Sons tại Stockton-on-Tees, nặng khoảng 16 tấn, chở về London.
- Năm 1857: trong lúc thử nghiệm dưới chân tháp, chuông bị nứt một vết dài. Nguyên nhân được tranh cãi giữa nhà đúc và người thiết kế: búa quá nặng hay hợp kim không đạt.
- Năm 1858: chuông được nấu chảy và đúc lại ở xưởng Whitechapel tại London, nhẹ hơn, khoảng 13,7 tấn, rồi được kéo lên tháp, một công việc mất nhiều giờ.
- Tháng 7 năm 1859: chuông bắt đầu điểm giờ.
- Tháng 9 năm 1859: chỉ sau khoảng hai tháng, chuông lại nứt. Trong vài năm, giờ được điểm bằng chuông nhỏ nhất trong bộ chuông.
- Năm 1863: giải pháp được đưa ra là xoay chuông khoảng một phần tám vòng để búa đánh vào chỗ chưa nứt, dùng búa nhẹ hơn, và khoét một ô vuông nhỏ ở mép vết nứt để nó không lan.
6. Vì vậy âm thanh của Big Ben hôm nay không đúng nốt thiết kế ban đầu. Vết nứt vẫn còn đó, và tiếng chuông mang âm sắc riêng mà người London quen thuộc chính vì quả chuông chưa bao giờ được đúc lại lần thứ ba.
Chiếc đồng hồ chính xác nhất thời ấy
7. Đồng hồ ra đời từ một cuộc tranh cãi về độ chính xác. Nhà thiên văn Hoàng gia George Airy đặt yêu cầu rất cao: đồng hồ tháp phải điểm giờ với sai số không quá một giây, và phải gửi tín hiệu giờ hai lần mỗi ngày về Đài thiên văn Greenwich để kiểm tra. Nhiều thợ đồng hồ thời đó coi yêu cầu này là bất khả với một đồng hồ có kim to nặng chịu gió và tuyết. Luật sư kiêm thợ đồng hồ nghiệp dư Edmund Beckett Denison nhận thiết kế, và thợ đồng hồ Edward John Dent chế tạo; sau khi Dent mất, con riêng của ông là Frederick Dent hoàn thành bộ máy năm 1854, trước khi tháp xây xong.
8. Một phát minh trở thành chuẩn mực. Để tách con lắc khỏi ảnh hưởng của gió và tuyết lên kim, Denison phát minh bộ thoát trọng lực ba chân kép. Bộ thoát này cho con lắc dao động gần như độc lập với lực tác động từ bộ kim, nhờ đó giữ độ chính xác cao. Thiết kế của ông sau đó được dùng rộng rãi cho đồng hồ tháp ở nhiều nơi.
9. Giờ được chỉnh bằng đồng xu. Con lắc dài khoảng 4 m, dao động mỗi hai giây. Trên giá đỡ con lắc có một khay nhỏ đặt các đồng xu penny cũ. Thêm một đồng xu làm trọng tâm hệ dao động dịch lên một chút, đồng hồ nhanh thêm khoảng hai phần năm giây mỗi ngày; bớt đi thì chậm lại. Cách chỉnh đơn giản này vẫn được dùng tới nay.
Bốn chuông nhỏ đánh mỗi mười lăm phút một đoạn nhạc quen thuộc gọi là Westminster Quarters. Giai điệu này không được sáng tác cho Westminster: nó vốn là bản chuông của nhà thờ Great St Mary ở Cambridge cuối thế kỷ 18, được Denison và các cộng sự chọn dùng cho tháp. Nhờ tiếng chuông Big Ben nổi tiếng, giai điệu lan ra khắp thế giới qua đồng hồ treo tường, chuông cửa và cả chuông báo giờ ở trường học, nhiều người nghe hằng ngày mà không biết gốc gác của nó.
Mặt đồng hồ và những con số thường được nêu
Các con số dưới đây xuất hiện trong tài liệu giới thiệu của Quốc hội Anh và nhiều nguồn tham khảo; một số số đo được làm tròn.
| Hạng mục | Số liệu thường nêu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp | Khoảng 96 m | Tính tới đỉnh chóp |
| Số mặt đồng hồ | 4 | Mỗi mặt hướng một phía |
| Đường kính mặt | Khoảng 7 m | Khung gang, lắp nhiều mảnh kính opal |
| Chiều dài kim phút | Khoảng 4,2 m | Làm bằng đồng tấm để nhẹ |
| Khối lượng chuông lớn | Khoảng 13,7 tấn | Âm chủ là nốt Mi |
| Số bậc thang lên tháp | Khoảng 330 | Không có thang máy cho khách |
| Chu kỳ con lắc | 2 giây | Một lần dao động từ bên này sang bên kia |
10. Màu kim và khung mặt đồng hồ đã trở về màu ban đầu. Trong đợt trùng tu lớn từ năm 2017 đến 2022, các nhà bảo tồn phát hiện dưới các lớp sơn đen là màu xanh lam Phổ và vàng, đúng với thiết kế của Pugin. Khung và kim được sơn lại màu xanh, khiến nhiều người lần đầu nhìn thấy sau trùng tu tưởng là màu mới.
Những lần đồng hồ dừng và đợt trùng tu 2017–2022
Đồng hồ nổi tiếng vì độ tin cậy, nhưng không phải chưa từng dừng. Năm 1976, bộ máy đánh chuông hỏng nặng do mỏi kim loại, khiến đồng hồ phải sửa trong nhiều tháng; đây được coi là sự cố lớn nhất trong lịch sử của nó. Ngoài ra có những lần đồng hồ chậm hoặc dừng ngắn vì tuyết dày bám kim, chim đậu, hay thời tiết quá nóng. Đồng hồ cũng được dừng có chủ đích trong các đợt bảo dưỡng.
11. Năm năm gần như im lặng. Từ năm 2017 đến 2022, tháp trải qua đợt trùng tu toàn diện nhất kể từ khi xây dựng: tháo toàn bộ bộ máy đồng hồ để phục hồi, sửa mái, đá ốp, sắt đúc, kính, lắp thang máy kỹ thuật cho bảo trì và hệ thống an toàn cháy. Trong thời gian này, chuông chỉ điểm vào những dịp đặc biệt như đêm giao thừa và ngày tưởng niệm tháng 11. Âm thanh quen thuộc trở lại thường xuyên từ năm 2022.
Trên đỉnh tháp còn có một ngọn đèn gọi là Ayrton Light, thắp sáng khi một trong hai viện của Quốc hội họp vào buổi tối, một truyền thống từ cuối thế kỷ 19 dành cho người dân nhìn từ xa biết Quốc hội đang làm việc. Đây là chi tiết đẹp để kết thúc danh sách: Big Ben không chỉ là biểu tượng, mà vẫn là một công cụ đang vận hành của một toà nhà đang được sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể lên tháp Big Ben tham quan không?
Có tổ chức tham quan có hướng dẫn với số lượng giới hạn, thường ưu tiên người cư trú tại Vương quốc Anh và phải đặt trước theo quy định của Quốc hội. Người tham quan phải leo bậc thang. Điều kiện và lịch có thể thay đổi, nên cần kiểm tra thông tin chính thức trước khi lên kế hoạch.
Tiếng chuông Big Ben được phát trên sóng phát thanh từ khi nào?
BBC bắt đầu phát tiếng chuông Big Ben qua sóng phát thanh từ cuối năm 1923, và tiếng chuông trở thành tín hiệu quen thuộc trước các bản tin. Việc phát trực tiếp dùng micro đặt trong tháp, chứ không dùng bản ghi âm.
Big Ben có phải là chuông lớn nhất nước Anh không?
Không. Khi được đúc, Big Ben là một trong những chuông lớn nhất nước Anh, nhưng hiện có những chuông nặng hơn, ví dụ chuông Great Paul ở nhà thờ St Paul tại London. Big Ben nổi tiếng nhất chứ không nặng nhất.
Đồng hồ Big Ben có chạy điện không?
Bộ máy đồng hồ vẫn là cơ học, chạy bằng quả tạ và được lên dây; trước đây lên dây bằng tay, về sau dùng mô tơ điện để kéo tạ lên. Độ chính xác dựa vào con lắc và bộ thoát cơ học, được thợ đồng hồ của Quốc hội theo dõi và chỉnh định kỳ.
Tại sao Cung điện Westminster bị cháy năm 1834?
Lửa bắt đầu khi người ta đốt những thanh kiểm đếm bằng gỗ cũ, công cụ ghi sổ thuế thời trung cổ, trong lò sưởi dưới tầng hầm. Lò quá nóng làm lửa lan sang ống khói và sàn gỗ, thiêu phần lớn cung điện. Đại sảnh Westminster thời trung cổ được cứu và vẫn còn đến nay.
Cung điện Westminster có phải di sản thế giới không?
Có. Cung điện Westminster, tu viện Westminster và nhà thờ St Margaret được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1987, trong đó tháp Elizabeth là một phần của Cung điện Westminster.