11 công trình cổ đại hay bị gọi là “bí ẩn” và khoa học đã giải thích tới đâu

Phần lớn các công trình cổ đại hay được gọi là “bí ẩn” thật ra đã được khảo cổ học giải thích khá rõ về ai xây, khi nào và bằng cách nào; cái còn mở thường là câu hỏi “để làm gì” và “nghĩa là gì”, vì người xây không để lại chữ viết. Stonehenge, Göbekli Tepe, Baalbek, Sacsayhuamán hay Nan Madol đều có dấu tích mỏ đá, công cụ, dấu vết thi công và niên đại đo được, đủ để loại bỏ các giả thuyết về người ngoài hành tinh hay nền văn minh thất lạc.

Bài này đi qua 11 công trình thường xuất hiện trong các danh sách “bí ẩn”, mỗi công trình trả lời ba câu: điều đã biết chắc, điều còn tranh luận, và câu chuyện nào là sản phẩm của sách báo giật gân. Những đề tài như tượng Nhân sư, tượng Moai hay hình vẽ Nazca được bàn riêng ở chuyên mục bí ẩn lịch sử nên chỉ nhắc khi cần.

Vì sao một công trình bị gọi là “bí ẩn”

Một công trình dễ bị gắn mác bí ẩn khi hội đủ ba điều: nó lớn hoặc chính xác hơn mức người hiện đại nghĩ là “có thể” với công cụ thô sơ; người xây không để lại văn bản giải thích; và nó nằm ở nơi xa, ít người đọc được báo cáo khoa học về nó. Khoảng trống giữa ấn tượng thị giác và hiểu biết của công chúng là nơi các giả thuyết ngoài khoa học sinh sôi.

Khảo cổ học trả lời bằng những công cụ khá đơn giản về nguyên tắc: tìm mỏ đá nguồn và so thành phần khoáng vật; định tuổi các vật liệu hữu cơ đi kèm bằng carbon phóng xạ; tìm công cụ, xưởng, dấu đục, khối đá bỏ dở; tìm nơi ở, nghĩa trang của người xây; và làm thí nghiệm khảo cổ, tức thử làm lại bằng công cụ cùng thời. Khi các kết quả này khớp nhau, câu hỏi “ai xây và xây thế nào” coi như đã có lời đáp, dù chi tiết vẫn còn tranh luận.

Cần phân biệt câu hỏi khoa học còn mở với “bí ẩn” kiểu truyền thông. Ta chưa biết chắc Stonehenge dùng cho nghi lễ gì; đó là câu hỏi mở thật. Nhưng ta biết khá chắc đá lấy từ đâu và dựng khi nào; nói rằng “không ai biết ai dựng Stonehenge” là sai.

Châu Âu: Stonehenge và Newgrange

1. Stonehenge (Anh)

Đã biết: công trình hình thành qua nhiều giai đoạn trong khoảng một nghìn năm rưỡi, bắt đầu với một vòng hào đất khoảng năm 3000 TCN; các khối đá sarsen lớn được dựng khoảng năm 2500 TCN. Các khối sarsen phần lớn lấy từ vùng West Woods cách khoảng 25 km, theo một nghiên cứu công bố năm 2020. Các khối “đá xanh” nhỏ hơn đến từ vùng đồi Preseli ở xứ Wales, cách hơn 200 km. Năm 2024, một nghiên cứu trên tạp chí Nature xác định khối Đá Bàn Thờ có nguồn gốc từ đông bắc Scotland, cách hơn 700 km. Trục chính của công trình trùng hướng mặt trời mọc ngày hạ chí và lặn ngày đông chí.

Còn tranh luận: chức năng chính, là nơi nghi lễ theo mùa, nghĩa trang, hay nơi tụ họp của nhiều cộng đồng; và cách vận chuyển đá xanh, bằng đường bộ hay kết hợp đường biển. Chuyện kể sai: Stonehenge do các tu sĩ Druid xây là ý tưởng của các nhà sưu tầm cổ vật thế kỷ 17–18, trong khi công trình có trước người Druid hơn hai nghìn năm; truyền thuyết phù thuỷ Merlin dời đá đến từ một tác phẩm văn học thế kỷ 12.

2. Newgrange (Ireland)

Đã biết: mộ hành lang lớn xây khoảng năm 3200 TCN, sớm hơn giai đoạn đá lớn của Stonehenge và các kim tự tháp Giza. Phía trên lối vào có một ô hở nhỏ; vào những ngày quanh đông chí, ánh nắng sáng sớm lọt qua đó, chạy dọc hành lang khoảng 19 m và chiếu vào phòng trong trong khoảng hơn mười phút. Còn tranh luận: mặt tường thạch anh trắng phía trước hiện nay là kết quả phục dựng sau khai quật thế kỷ 20, và nhiều nhà khảo cổ cho rằng cách dựng đó chưa chắc đúng với nguyên trạng.

Cận Đông: Göbekli Tepe và Baalbek

3. Göbekli Tepe (Thổ Nhĩ Kỳ)

Đã biết: các vòng trụ đá hình chữ T, cao tới khoảng 5 m, chạm hình cáo, lợn rừng, rắn, chim, có niên đại khoảng 9600 đến 8200 TCN, thời kỳ đồ đá mới trước khi có đồ gốm. Đây là một trong những công trình cự thạch cổ nhất được biết, sớm hơn Stonehenge khoảng sáu nghìn năm. Được khai quật có hệ thống từ năm 1995, UNESCO ghi danh năm 2018.

Còn tranh luận: người khai quật đầu tiên, nhà khảo cổ Klaus Schmidt, coi đây là nơi tụ họp nghi lễ của người săn bắt hái lượm, không có người ở. Những nghiên cứu về sau tìm thấy bể chứa nước, dấu vết chế biến ngũ cốc và nhà ở, nên quan điểm hiện nay thận trọng hơn: nơi này có thể vừa là khu cư trú vừa có không gian nghi lễ. Chuyện kể sai: Göbekli Tepe chứng minh có một “nền văn minh tiên tiến bị lãng quên”; thực tế công cụ ở đây là đá lửa, không có kim loại hay chữ viết, và giá trị của nó nằm ở chỗ cho thấy người săn bắt hái lượm có thể tổ chức công trình lớn.

4. Baalbek (Liban)

Đã biết: quần thể đền thời La Mã, xây trong khoảng thế kỷ 1 TCN đến thế kỷ 2–3 CN, nổi tiếng với ba khối đá nền gọi là Trilithon, mỗi khối nặng ước tính khoảng 800 tấn. Gần đó, ở mỏ đá cổ, còn những khối lớn hơn nằm nguyên chỗ, trong đó một khối phát hiện năm 2014 được ước tính khoảng 1.650 tấn.

Chính những khối bỏ dở trong mỏ là bằng chứng mạnh nhất về cách làm: dấu đục còn trên mặt đá, khối đá cắt dở cho thấy quy trình tách đá, và khoảng cách từ mỏ tới công trình rất ngắn. Chuyện kể sai: nền đá có trước người La Mã và do “người khổng lồ” làm; khảo sát cho thấy các khối đá nền gắn liền với kế hoạch xây đền của người La Mã.

Dãy Andes: Sacsayhuamán và Puma Punku

5. Sacsayhuamán (Peru)

Đã biết: công trình tường đá nhiều tầng zig zag trên đồi phía bắc thành Cusco, do người Inca xây từ khoảng giữa thế kỷ 15. Đá đa giác ghép khít không cần vữa, khối lớn nhất ước tính trên một trăm tấn. Từ thập niên 1980, nhà nghiên cứu Jean-Pierre Protzen thử làm lại kỹ thuật bằng đá búa cứng và chứng minh có thể mài, gõ từng khối cho khít với khối bên cạnh, tốn nhiều công nhưng không cần công cụ bí mật.

Chuyện kể sai: người Inca làm mềm đá bằng nhựa cây; không có bằng chứng nào, và vết búa trên bề mặt đá phù hợp với kỹ thuật gõ. Lao động được huy động theo chế độ lao dịch luân phiên mà chính quyền Inca áp dụng rộng rãi.

6. Puma Punku (Bolivia)

Đã biết: một phần của trung tâm nghi lễ Tiwanaku gần hồ Titicaca, xây khoảng thế kỷ 6–7 CN, nổi tiếng với các khối đá andesit và sa thạch cắt góc vuông vắn, có rãnh, lỗ khoan và các khuôn hình chữ H lặp lại. Tiwanaku được UNESCO ghi danh năm 2000. Nhiều khối có hốc hình chữ I để đặt chốt kim loại nối đá; một số nghiên cứu cho rằng chốt được đổ khuôn tại chỗ.

Chuyện kể sai: các đường cắt “quá chính xác” nên phải dùng máy laser. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng mức chính xác này đạt được bằng mài với cát cứng, thước mẫu và lặp lại khuôn tiêu chuẩn; khi đo kỹ, bề mặt không hoàn hảo như ảnh chụp gợi ý. Việc khu vực đổ nát nặng chủ yếu do động đất, cướp đá và khai thác thời thuộc địa.

Châu Mỹ và châu Phi: Teotihuacan và Great Zimbabwe

7. Teotihuacan (Mexico)

Đã biết: thành phố lớn phát triển rực rỡ khoảng năm 100 đến 550 CN, với kim tự tháp Mặt Trời, kim tự tháp Mặt Trăng và đại lộ chính dài vài kilômét; dân số thời cực thịnh ước tính khoảng một trăm nghìn người hoặc hơn. UNESCO ghi danh năm 1987. Còn tranh luận: người xây là ai và nói ngôn ngữ gì; tên Teotihuacan và tên “Đại lộ Người chết” là do người Aztec đặt nhiều thế kỷ sau khi thành phố suy tàn. Chuyện kể sai: bố cục thành phố là bản đồ chòm sao do người ngoài hành tinh thiết kế; các nghiên cứu cho thấy định hướng thành phố có liên quan tới quan sát mặt trời và địa hình núi, phù hợp với kiến thức thiên văn của người Trung Mỹ cổ.

8. Great Zimbabwe (Zimbabwe)

Đã biết: thành phố đá khô xây từ khoảng thế kỷ 11 đến 15 bởi tổ tiên của người Shona, trung tâm của một nhà nước buôn vàng, ngà với bờ biển Ấn Độ Dương. Tường đá granite ghép không vữa, có đoạn cao hơn 10 m. UNESCO ghi danh năm 1986. Chuyện kể sai và hệ quả của nó: thời thuộc địa, nhiều người châu Âu cho rằng công trình do người Phoenicia hay một nữ hoàng huyền thoại xây, vì không chấp nhận người châu Phi có thể xây thành đá. Các nhà khảo cổ như David Randall-MacIver năm 1905 và Gertrude Caton-Thompson năm 1929 đã chứng minh nguồn gốc bản địa. Đây là ví dụ cho thấy “thuyết bí ẩn” có thể phục vụ định kiến.

Thái Bình Dương: Nan Madol và Yonaguni

9. Nan Madol (Micronesia)

Đã biết: gần một trăm đảo nhân tạo xây trên rạn san hô ngoài khơi đảo Pohnpei, tường làm từ các cột đá bazan tự nhiên xếp đan chéo như củi. Đây là trung tâm của triều đại Saudeleur; một nghiên cứu định tuổi bằng uranium–thorium công bố năm 2016 cho thấy phần xây dựng cự thạch quan trọng bắt đầu khoảng thế kỷ 12. UNESCO ghi danh năm 2016 và cùng lúc đưa vào danh sách nguy cấp vì bồi lắng, rừng ngập mặn lấn và sóng làm sập tường. Chuyện kể sai: Nan Madol là tàn tích của lục địa Mu chìm; các mỏ đá bazan đã được xác định trên chính đảo Pohnpei.

10. Yonaguni (Nhật Bản)

Đã biết: một khối đá ngầm dưới biển gần đảo Yonaguni, phát hiện bởi thợ lặn năm 1986, có các bậc phẳng và vách thẳng góc. Còn tranh luận: một số người, nổi tiếng nhất là nhà địa chất biển Masaaki Kimura, cho rằng đây là công trình nhân tạo; phần lớn các nhà địa chất, trong đó có Robert Schoch, cho rằng đá sa thạch ở đây vốn tự nứt theo mặt phẳng và các bậc phẳng là hiện tượng tự nhiên. Chưa có công cụ, xưởng hay hiện vật nào đi kèm. Kết luận thận trọng: chưa có bằng chứng thuyết phục về nguồn gốc nhân tạo.

Một trường hợp bị bác hẳn và bảng tổng hợp

Mục thứ 11 là ví dụ về “bí ẩn” được tạo ra hoàn toàn. Năm 2005, một người tự xưng nhà nghiên cứu tuyên bố các ngọn đồi gần thị trấn Visoko ở Bosnia và Herzegovina là “kim tự tháp lớn nhất thế giới”. Các nhà địa chất xác định đây là đồi tự nhiên dạng flatiron, và năm 2006 nhiều nhà khảo cổ châu Âu ký tuyên bố phản đối, coi đây là trò lừa gây hại cho khảo cổ học thật ở Bosnia. Bảng dưới đây tổng hợp cả 11 trường hợp.

Cột “còn mở” cho thấy điều quan trọng: các câu hỏi thật sự chưa có lời đáp đều là câu hỏi về ý nghĩa, tổ chức xã hội, chi tiết kỹ thuật, không phải câu hỏi “con người có làm được không”.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao các thuyết người ngoài hành tinh vẫn hấp dẫn?

Vì chúng đơn giản và kịch tính, trong khi lời giải khảo cổ thường dài và nhiều chi tiết kỹ thuật. Nhiều nhà nghiên cứu còn chỉ ra rằng các thuyết này hay nhắm vào công trình của người ngoài châu Âu, ngầm cho rằng họ không đủ khả năng, một định kiến đã được chứng minh là sai nhiều lần.

Làm sao người xưa dời được những khối đá hàng trăm tấn?

Bằng đòn bẩy, mặt phẳng nghiêng, con lăn hoặc xe trượt trên đường được chuẩn bị, sức kéo của hàng trăm người và thời gian rất dài. Thí nghiệm khảo cổ ở nhiều nơi đã cho thấy các cách này khả thi. Ở Baalbek, những khối lớn nhất thậm chí không phải dời xa vì mỏ nằm ngay cạnh công trình.

Công trình cự thạch cổ nhất thế giới là gì?

Göbekli Tepe ở Thổ Nhĩ Kỳ, với các trụ đá khoảng 9600 TCN, là một trong những ứng viên hàng đầu. Một số địa điểm gần đó như Karahan Tepe có niên đại tương tự. Danh hiệu “cổ nhất” luôn có thể thay đổi khi khảo cổ học phát hiện thêm địa điểm mới.

Có công trình nào thật sự chưa biết ai xây không?

Có những công trình mà ta chưa biết tên dân tộc hay ngôn ngữ của người xây, như Teotihuacan, vì họ không để lại chữ viết giải mã được. Nhưng “chưa biết tên” khác với “chưa biết là con người”. Trong mọi trường hợp được nghiên cứu, dấu tích cư trú và thi công của con người đều có mặt.

Làm sao phân biệt bài báo khảo cổ nghiêm túc với bài giật gân?

Bài nghiêm túc thường nêu tên nhà nghiên cứu, cơ quan, tạp chí khoa học hoặc báo cáo khai quật, nói rõ mức độ chắc chắn và có ý kiến phản biện. Bài giật gân dùng từ như “chấn động”, “khoa học bó tay”, dựa vào ảnh chụp và câu hỏi tu từ, không dẫn nguồn có thể kiểm tra.

Các tượng Moai và hình vẽ Nazca có trong danh sách này không?

Đây cũng là những đề tài hay bị gọi là bí ẩn, nhưng được bàn riêng trong chuyên mục bí ẩn lịch sử của trang. Tóm tắt rất ngắn: cả hai đều đã có lời giải khảo cổ khá rõ về người làm và kỹ thuật, câu hỏi còn lại chủ yếu là ý nghĩa và chức năng nghi lễ.