Phong trào Tây Sơn bùng lên năm 1771 ở ấp Tây Sơn (vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai sau khi hợp nhất từ ngày 01/7/2025) dưới sự lãnh đạo của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ. Trong chưa đầy hai mươi năm, Tây Sơn lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, chấm dứt thực tế triều Lê, và đánh bại hai đạo quân can thiệp từ bên ngoài.
Trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra vào những ngày đầu Tết Kỷ Dậu, đầu năm 1789, khi vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) tiến quân thần tốc từ Phú Xuân ra Bắc, đánh bại quân nhà Thanh đang đóng ở Thăng Long, vào kinh thành ngày mùng 5 Tết. Đây là chiến thắng được ghi nhớ bằng lễ hội Gò Đống Đa hằng năm ở Hà Nội.
Bối cảnh: Đại Việt thế kỷ 18 chia đôi và khủng hoảng
Từ thế kỷ 17, Đại Việt bị chia làm hai: Đàng Ngoài do chúa Trịnh nắm quyền trên danh nghĩa phò vua Lê, Đàng Trong do các chúa Nguyễn cai quản, ranh giới ở vùng sông Gianh (Quảng Bình cũ). Hai bên đã đánh nhau nhiều lần trong thế kỷ 17 rồi đình chiến lâu dài.
Đến giữa thế kỷ 18, cả hai miền đều khủng hoảng. Ở Đàng Ngoài, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra liên tục, như các cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Hữu Cầu, Hoàng Công Chất, Lê Duy Mật. Ở Đàng Trong, sau khi chúa Nguyễn Phúc Khoát mất năm 1765, quyền thần Trương Phúc Loan lộng quyền, thuế khoá nặng nề, quan lại nhũng nhiễu, đời sống người dân vùng Quy Nhơn, Quảng Ngãi khó khăn.
Trong bối cảnh đó, ba anh em họ Nguyễn ở ấp Tây Sơn, vốn là gia đình làm ruộng và buôn trầu, dấy binh năm 1771 với khẩu hiệu chống quyền thần Trương Phúc Loan. Để thu hút người theo, Tây Sơn có lúc nêu danh nghĩa phò một hoàng tôn của chúa Nguyễn, và lấy của nhà giàu chia cho người nghèo, nên nhanh chóng được hưởng ứng.
Các mốc chính của phong trào Tây Sơn
Các năm dưới đây được sử dụng phổ biến trong sách giáo khoa và giáo trình.
- 1771: Dấy binh ở Tây Sơn thượng đạo (vùng An Khê) và hạ đạo.
- 1773: Chiếm thành Quy Nhơn.
- 1777: Đánh vào Gia Định, chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong sụp đổ; Nguyễn Ánh thoát được.
- 1778: Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế, niên hiệu Thái Đức, đóng đô ở thành Hoàng Đế (Quy Nhơn).
- Đầu năm 1785: Nguyễn Huệ đánh bại quân Xiêm do Nguyễn Ánh cầu viện ở Rạch Gầm – Xoài Mút trên sông Tiền (vùng Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).
- 1786: Nguyễn Huệ ra Bắc với danh nghĩa "phù Lê diệt Trịnh", chấm dứt quyền lực họ Trịnh; vua Lê Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ.
- 1787–1788: Mâu thuẫn giữa anh em Tây Sơn; vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh; cuối năm 1788 quân Thanh vào Thăng Long.
- 22/12/1788: Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở núi Bân (Phú Xuân), niên hiệu Quang Trung, rồi tiến quân ra Bắc.
- Tết Kỷ Dậu 1789: Thắng lợi ở Hà Hồi, Ngọc Hồi, Đống Đa; vào Thăng Long ngày mùng 5 Tết.
- 1792: Vua Quang Trung qua đời ở Phú Xuân.
- 1802: Nguyễn Ánh đánh bại nhà Tây Sơn, lập triều Nguyễn.
Vì sao quân Thanh có mặt ở Thăng Long cuối năm 1788
Sau khi Nguyễn Huệ ra Bắc năm 1786 và trở về phương nam, Đàng Ngoài rơi vào cảnh hỗn loạn. Vua Lê Chiêu Thống, lên ngôi năm 1786, không đủ sức kiểm soát tình hình; các thế lực cũ của họ Trịnh và các tướng Tây Sơn như Nguyễn Hữu Chỉnh, rồi Vũ Văn Nhậm tranh giành quyền lực. Năm 1788, khi Tây Sơn lại đưa quân ra Bắc, Lê Chiêu Thống bỏ kinh thành chạy lên vùng biên giới, còn mẹ và một số người trong hoàng tộc chạy sang phương Bắc cầu cứu.
Triều đình nhà Thanh dưới thời vua Càn Long nhân danh giúp khôi phục nhà Lê, giao cho Tổng đốc Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị đưa quân sang. Cuối năm 1788, quân Thanh tiến vào Thăng Long gần như không gặp kháng cự, vì các tướng Tây Sơn ở Bắc là Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm đã chủ động rút về Tam Điệp để bảo toàn lực lượng và báo tin vào Phú Xuân. Lê Chiêu Thống được phong làm An Nam quốc vương và trở lại kinh thành.
Sử học Việt Nam nhấn mạnh rằng việc một vị vua cầu viện quân nước ngoài để giành lại ngai vàng khiến triều Lê mất lòng dân sâu sắc. Đây là lý do khi Quang Trung tiến ra, ông có được sự ủng hộ rộng rãi, và sau chiến thắng, triều Lê trên thực tế chấm dứt.
Cuộc hành quân Tết Kỷ Dậu và trận Ngọc Hồi – Đống Đa
Cuối năm Mậu Thân 1788, khi nhận tin quân Thanh đã vào Thăng Long, Nguyễn Huệ quyết định lên ngôi hoàng đế để có danh nghĩa chính thống, rồi lập tức tiến quân ra Bắc. Trên đường đi, ông dừng ở Nghệ An để tuyển thêm quân, duyệt binh, rồi tới Tam Điệp (vùng Ninh Bình) hội quân với lực lượng Tây Sơn đã rút về đây trước đó. Theo các nguồn tư liệu, ông cho quân ăn Tết sớm, hẹn đến mùng 7 Tết sẽ vào Thăng Long ăn mừng.
Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu tiến ra. Đêm mùng 3 Tết, đồn Hà Hồi (vùng Thường Tín cũ, Hà Nội) bị vây và ra hàng. Rạng sáng mùng 5 Tết, quân Tây Sơn tấn công đồn Ngọc Hồi, một đồn lớn ở phía nam kinh thành; cùng lúc, một cánh quân khác đánh vào khu vực Khương Thượng, nơi có Gò Đống Đa ngày nay. Các đồn bị phá vỡ, chỉ huy quân Thanh là Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy về phương Bắc, vua Lê Chiêu Thống chạy theo.
Trưa mùng 5 Tết Kỷ Dậu (ngày 30 tháng 1 năm 1789), vua Quang Trung vào Thăng Long, sớm hơn hai ngày so với lời hẹn. Toàn bộ chiến dịch, từ khi lên ngôi ở Phú Xuân tới khi vào kinh thành, chỉ kéo dài khoảng hơn một tháng, một tốc độ được các nhà nghiên cứu quân sự và sử học nhắc tới nhiều.
Các nguồn ghi chép: chính sử, tiểu thuyết lịch sử và sử nhà Nguyễn
Một điểm quan trọng khi tìm hiểu về Tây Sơn là các nguồn tư liệu rất khác nhau về quan điểm. Sử của nhà Nguyễn, triều đại kế tiếp và là đối thủ của Tây Sơn, như Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, gọi Tây Sơn là "ngụy", coi đó là một thế lực tiếm quyền. Vì vậy, nhiều chi tiết về Tây Sơn trong các bộ sử này cần được đọc với ý thức về lập trường của người viết.
Tác phẩm có nhiều chi tiết sống động nhất về trận Ngọc Hồi – Đống Đa là Hoàng Lê nhất thống chí, một tiểu thuyết lịch sử chương hồi viết bằng chữ Hán, thường được gán cho nhóm tác giả Ngô gia văn phái. Đây là tác phẩm văn học dựa trên sự kiện có thật, có giá trị tư liệu lớn, nhưng không phải chính sử; các con số quân lính, lời thoại của nhân vật trong đó cần được hiểu như cách kể của văn chương.
Ngoài ra còn có các tư liệu của nhà Thanh, thư từ của giáo sĩ phương Tây có mặt tại Đại Việt thời đó, và nhiều thư tịch dân gian. Sử học Việt Nam hiện đại đối chiếu các nguồn này và đánh giá Tây Sơn rất khác so với sử nhà Nguyễn: coi đây là phong trào có công lớn trong việc xoá bỏ tình trạng chia cắt và bảo vệ độc lập.
Quang Trung làm gì sau năm 1789
Ngoại giao hoà hiếu. Ngay sau chiến thắng, vua Quang Trung chủ động cử sứ thần sang nhà Thanh xin giảng hoà. Vua Càn Long chấp nhận và phong ông làm An Nam quốc vương. Năm 1790, một phái đoàn của Đại Việt sang dự lễ mừng thọ vua Càn Long; nhiều tư liệu cho rằng người đi là một người đóng thế chứ không phải chính Quang Trung, nhưng điểm này vẫn còn được bàn luận.
Khôi phục kinh tế. Chiếu khuyến nông kêu gọi dân phiêu tán trở về quê làm ruộng, khai hoang đất bỏ hoang, kèm các quy định về thuế.
Giáo dục và chữ Nôm. Chiếu lập học khuyến khích mở trường ở các xã; vua lập Sùng chính viện, giao cho La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp phụ trách việc dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm. Chữ Nôm được dùng trong nhiều văn bản hành chính và thi cử thời kỳ này.
Kế hoạch dở dang. Vua Quang Trung qua đời đột ngột năm 1792 khi mới khoảng ba mươi chín tuổi. Con ông là Quang Toản còn nhỏ, triều đình chia rẽ, tạo điều kiện cho Nguyễn Ánh từ Gia Định tiến dần ra Bắc và đến năm 1802 thì đánh bại hẳn nhà Tây Sơn.
Những điều còn tranh luận
Thứ nhất là con số. Các nguồn văn học và sử cũ nêu quân Thanh tới hai mươi, ba mươi vạn người, quân Tây Sơn cũng được nêu bằng những con số rất lớn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các con số này có thể đã bị phóng đại theo thói quen của văn bản thời trung đại; quy mô thực tế vẫn chưa xác định chắc chắn.
Thứ hai là tính chất của phong trào. Có ý kiến nhấn mạnh tính chất khởi nghĩa nông dân, có ý kiến nhấn mạnh vai trò của tầng lớp buôn bán, hào mục địa phương; về sau, việc ba anh em chia nhau cai quản các vùng và mâu thuẫn với nhau cũng khiến giới nghiên cứu đặt câu hỏi về mức độ thống nhất thật sự của nhà nước Tây Sơn.
Thứ ba là cách đánh giá Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ, vốn thường bị lu mờ bên cạnh Nguyễn Huệ. Những câu hỏi này không làm giảm ý nghĩa của chiến thắng Đống Đa, mà cho thấy lịch sử Tây Sơn vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu sôi động.
Câu hỏi thường gặp
Gò Đống Đa ở đâu và lễ hội diễn ra khi nào?
Gò Đống Đa nằm ở khu vực phố Tây Sơn, Hà Nội, nay là khu di tích có tượng đài vua Quang Trung và nhà bia. Lễ hội Gò Đống Đa được tổ chức vào ngày mùng 5 Tết Nguyên Đán hằng năm để kỷ niệm chiến thắng năm Kỷ Dậu.
Vì sao gọi là "Tây Sơn"?
Tây Sơn là tên ấp, quê của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ, thuộc phủ Quy Nhơn thời đó. Tên quê được dùng để gọi phong trào và triều đại, theo cách sử cũ hay gọi theo địa danh xuất phát.
Ba anh em Tây Sơn vốn họ gì?
Theo các tư liệu, tổ tiên ba anh em vốn họ Hồ ở Nghệ An, bị bắt vào Đàng Trong trong chiến tranh Trịnh – Nguyễn thế kỷ 17, về sau đổi sang họ Nguyễn theo họ mẹ. Vì thế một số tài liệu gọi là Hồ Nhạc, Hồ Thơm (tên khác của Nguyễn Huệ).
Bảo tàng Quang Trung ở đâu?
Bảo tàng Quang Trung nằm ở quê hương nhà Tây Sơn, vùng Tây Sơn thuộc Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Khu vực này còn có đền thờ Tây Sơn tam kiệt, giếng nước và cây me cổ gắn với truyền thuyết về ba anh em.
Ngọc Hân công chúa là ai?
Lê Ngọc Hân là con gái vua Lê Hiển Tông, được gả cho Nguyễn Huệ năm 1786 và về sau là hoàng hậu của vua Quang Trung. Bà nổi tiếng với bài Ai tư vãn bằng chữ Nôm viết sau khi vua Quang Trung mất, một tác phẩm có giá trị văn học được học trong nhà trường.