Năm 221 TCN, nước Tần ở phía tây diệt xong sáu nước đối thủ thời Chiến Quốc và lập nên nhà nước trung ương thống nhất đầu tiên trên phần lớn đất Trung Hoa. Vua Tần là Doanh Chính tự xưng "Thuỷ Hoàng đế", hoàng đế đầu tiên, rồi cho thống nhất chữ viết, đơn vị đo lường, tiền tệ và chia cả nước thành quận, huyện do quan triều đình bổ nhiệm.
Nhà Tần chỉ tồn tại khoảng mười lăm năm, sụp đổ năm 206 TCN, nhưng khuôn mẫu nhà nước quan liêu của nó được nhà Hán kế thừa và kéo dài hơn hai nghìn năm. Bài này giải thích vì sao một nước biên viễn lại thắng, những gì thật sự được "thống nhất", vì sao Tần mất nhanh, và những điều sử cũ kể cần đọc thận trọng.
Thời Chiến Quốc: bối cảnh của cuộc thống nhất
Sau khi nhà Chu suy yếu, đất Trung Hoa chia thành nhiều nước chư hầu. Giai đoạn từ khoảng năm 475 TCN, có sách lấy mốc 403 TCN, đến 221 TCN được gọi là thời Chiến Quốc, khi bảy nước lớn là Tần, Sở, Tề, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy liên tục đánh nhau và liên minh rồi phản bội nhau.
Chiến tranh thời này khác hẳn thời trước: quy mô quân đội lớn hơn nhiều, bộ binh nông dân thay cho xe chiến của quý tộc, công cụ sắt phổ biến hơn. Để tồn tại, các nước phải biết huy động dân số, thu thuế và tổ chức hậu cần hiệu quả. Cuộc cạnh tranh ấy sinh ra cả một thời đại tư tưởng, thường gọi là Bách gia chư tử, trong đó Nho gia, Đạo gia, Mặc gia và Pháp gia đưa ra những câu trả lời khác nhau cho câu hỏi làm sao trị nước.
Tần nằm ở vùng Quan Trung, thung lũng sông Vị phía tây, được núi non bao bọc, dễ thủ khó công. Các nước phía đông có lúc coi Tần là nửa man di vì ở xa trung tâm văn hoá nhà Chu. Chính vị trí biên viễn này cho Tần sự an toàn để cải cách và vùng đất để mở rộng về phía tây nam.
Cải cách Thương Ưởng: cỗ máy nhà nước của nước Tần
Ai là Thương Ưởng. Một người nước Vệ, sang phục vụ Tần Hiếu công giữa thế kỷ 4 TCN. Ông tiến hành hai đợt cải cách lớn vào khoảng các năm 356 và 350 TCN, được xem như hình mẫu của tư tưởng Pháp gia: trị nước bằng luật lệ rõ ràng, thưởng phạt nghiêm.
Tước theo quân công. Hệ thống tước bậc được trao theo công trận và đóng góp, không chỉ theo dòng dõi. Quý tộc không có công thì mất địa vị. Điều này tạo động lực mạnh cho binh lính nông dân và làm suy yếu tầng lớp quý tộc cũ.
Khuyến nông và đăng ký hộ khẩu. Nhà nước khuyến khích khai hoang, chia hộ, đánh thuế theo hộ và theo đầu người, buộc dân đăng ký. Dân được tổ chức thành nhóm năm hoặc mười hộ chịu trách nhiệm liên đới khi có người phạm luật.
Huyện do quan triều đình cai quản. Đất đai được tổ chức thành các huyện do quan được bổ nhiệm và có thể bãi miễn cai quản, thay cho đất phong cha truyền con nối. Đây là mầm mống của chế độ quận huyện sau này.
Cái giá. Thương Ưởng gây thù với giới quý tộc và bị giết sau khi người bảo trợ ông qua đời. Nhưng các cải cách của ông vẫn được giữ, và nhiều sử gia coi chúng là nền tảng quan trọng nhất cho thắng lợi của Tần hơn một thế kỷ sau.
Từ Doanh Chính lên ngôi đến năm 221 TCN
Các năm theo Sử ký của Tư Mã Thiên, nguồn chính cho giai đoạn này.
- 246 TCN: Doanh Chính lên ngôi vua Tần khi khoảng mười ba tuổi; trong những năm đầu, quyền lực nằm nhiều trong tay các đại thần.
- Khoảng 238 TCN: ông tự nắm quyền, sau đó trọng dụng Lý Tư, một người học theo Pháp gia, về sau làm thừa tướng.
- 230 TCN: diệt nước Hàn.
- 228 TCN: chiếm kinh đô nước Triệu.
- 225 TCN: diệt nước Ngụy.
- 223 TCN: diệt nước Sở, nước lớn nhất phía nam.
- 222 TCN: diệt nước Yên và tàn dư nước Triệu.
- 221 TCN: nước Tề đầu hàng; Doanh Chính xưng Thuỷ Hoàng đế.
Mười năm để diệt sáu nước là tốc độ rất nhanh so với hơn hai thế kỷ giằng co trước đó. Nó cho thấy cán cân đã nghiêng hẳn về Tần từ trước khi Doanh Chính lên ngôi; ông là người hoàn tất, chứ không phải người khởi đầu quá trình.
Đã thống nhất những gì
Chữ "thống nhất" trong sách giáo khoa bao gồm nhiều việc khác nhau, có việc làm triệt để, có việc chỉ là bước đầu.
| Lĩnh vực | Nhà Tần làm gì | Mức độ và hệ quả |
|---|---|---|
| Hành chính | Chia cả nước thành các quận, ban đầu là ba mươi sáu, dưới quận là huyện; quan do triều đình bổ nhiệm | Thay hẳn chế độ phong đất cho quý tộc; nhà Hán ban đầu pha trộn lại với đất phong rồi dần quay về mô hình này |
| Chữ viết | Lấy kiểu chữ tiểu triện làm chuẩn, bỏ các dạng chữ riêng của sáu nước | Có ý nghĩa lâu dài nhất: các vùng nói tiếng khác nhau vẫn đọc chung một hệ chữ |
| Đo lường | Ban quả cân, ống đong chuẩn có khắc chiếu chỉ | Khảo cổ tìm thấy nhiều dụng cụ đo thời Tần khắc cùng một văn bản, xác nhận ghi chép |
| Tiền tệ | Dùng đồng tiền tròn lỗ vuông làm chuẩn | Kiểu tiền này được dùng ở Trung Hoa và các nước láng giềng hơn hai nghìn năm |
| Giao thông | Chuẩn hoá khoảng cách trục xe, làm đường cho xe ngựa, đào kênh Linh Cừ nối hai hệ sông | Giúp vận chuyển quân và lương thực xuống phía nam |
| Tư tưởng | Hạn chế việc dùng sách cũ để phê phán triều đình | Là chính sách gây tranh cãi nhất, xem mục dưới |
Phần lớn các biện pháp này không mới hoàn toàn: nước Tần đã áp dụng chúng trên lãnh thổ của mình từ trước. Cái mới là đem một mô hình nước Tần áp lên toàn bộ đất đai vốn của bảy nước khác nhau, chỉ trong vài năm.
Đốt sách, chôn nho và tranh luận của sử gia hiện đại
Theo Sử ký, năm 213 TCN, theo đề nghị của Lý Tư, triều đình ra lệnh đốt các sách sử của các nước khác và sách của các trường phái tư tưởng trong dân gian, trừ sách y dược, bốc phệ, trồng trọt; bản lưu trong thư viện triều đình được giữ lại. Năm sau, theo cùng nguồn, hơn bốn trăm sáu mươi người bị xử vì phạm cấm lệnh, và đời sau gọi gộp hai việc là "đốt sách chôn nho".
Sử gia hiện đại không phủ nhận việc kiểm soát sách vở, nhưng có nhiều điểm được xem xét lại. Một là chữ dùng trong Sử ký cho nhóm người bị xử là "thuật sĩ" và "chư sinh", có thể bao gồm những người hứa tìm thuốc trường sinh đã lừa dối hoàng đế, không chỉ nhà Nho. Hai là Sử ký được viết dưới thời Hán, triều đại có lý do để tô đậm sự tàn bạo của Tần nhằm chứng minh tính chính danh của mình; một số học giả còn cho rằng chi tiết "chôn" có thể là sự bổ sung muộn. Ba là thiệt hại lớn nhất cho sách vở có lẽ đến khi kinh đô Hàm Dương bị đốt trong chiến tranh cuối thời Tần, chứ không chỉ từ lệnh năm 213 TCN.
Cách trình bày cân bằng là: nhà Tần có chính sách kiểm soát tư tưởng và trừng phạt nặng, điều này được ghi chép; còn quy mô và chi tiết cụ thể vẫn đang được thảo luận, và nguồn ghi chép chính đến từ triều đại kế tiếp.
Vì sao nhà Tần mất nhanh, và những gì còn lại
Tần Thuỷ Hoàng mất năm 210 TCN trong một chuyến tuần du. Theo Sử ký, Lý Tư và hoạn quan Triệu Cao giấu tin, giả chiếu để con thứ là Hồ Hợi lên ngôi, tức Tần Nhị Thế. Năm 209 TCN, Trần Thắng và Ngô Quảng, hai người được giao dẫn dân phu đi đồn trú, bị trễ hạn vì mưa lũ và theo luật thì phải chịu tội nặng, đã nổi dậy. Cuộc nổi dậy lan nhanh, và các thế lực cũ của sáu nước nổi lên khắp nơi. Năm 206 TCN, nhà Tần mất; sau mấy năm tranh chấp Sở Hán, Lưu Bang lập nhà Hán năm 202 TCN.
Các giải thích thường nêu là lao dịch quá nặng cho những công trình lớn như cung điện, lăng mộ, đường sá, tường thành phương bắc; luật pháp hà khắc để lại nhiều oán giận; và sự cai trị dựa vào một người khiến triều đình rối loạn khi người đó mất. Thẻ tre khai quật ở Thụy Hổ Địa, tỉnh Hồ Bắc, năm 1975 và ở Lý Gia, tỉnh Hồ Nam, năm 2002 cho thấy luật Tần cực kỳ chi tiết và bộ máy hành chính cấp huyện vận hành rất tỉ mỉ. Một số học giả dựa vào đó cho rằng luật Tần không hà khắc vô lý như hình ảnh truyền thống, dù vẫn rất nặng.
Thứ còn lại là chính khuôn mẫu: một hoàng đế, bộ máy quan liêu bổ nhiệm, chữ viết chung, quận huyện. Nhà Hán chỉ trích Tần nhưng giữ gần như nguyên bộ khung ấy. Nhiều người cho rằng cái tên "China" trong các ngôn ngữ châu Âu có thể bắt nguồn từ chữ Tần; đây là giả thuyết phổ biến nhưng vẫn còn những ý kiến khác.
Hiểu lầm phổ biến về nhà Tần
Vài hình ảnh quen thuộc cần được đặt lại cho đúng.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Tần Thuỷ Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành | Nhà Tần nối và mở rộng các đoạn tường thành mà các nước phía bắc đã xây trước. Phần lớn đoạn tường gạch đá mà du khách thấy ngày nay được xây lại vào thời Minh, hơn một nghìn năm rưỡi sau. |
| Đội quân đất nung là "tám nghìn chiến binh" | Con số khoảng tám nghìn là ước tính cho các hố đã biết, dựa trên phần đã khai quật; nhiều phần vẫn chưa đào. Lăng mộ chính của hoàng đế chưa được mở. |
| Nhà Tần cấm mọi sách vở | Lệnh năm 213 TCN chừa sách y dược, nông nghiệp, bốc phệ và bản lưu của triều đình. |
| Tần thắng chỉ nhờ quân đội hùng mạnh | Sức mạnh quân sự dựa trên một bộ máy thu thuế, đăng ký dân số và công trình thuỷ lợi như kênh Trịnh Quốc ở Quan Trung và hệ thống Đô Giang Yển ở Tứ Xuyên, giúp Tần có lương thực dồi dào. |
Tần cũng đưa quân xuống vùng Lĩnh Nam ở phía nam và đặt quận ở đó; lịch sử các vùng phía nam giai đoạn này, kể cả quan hệ với cư dân Việt cổ, được trình bày riêng trong mục lịch sử Việt Nam của trang.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Doanh Chính tự xưng là "hoàng đế"?
Theo Sử ký, ông cho rằng danh hiệu "vương" không đủ xứng với công lao thống nhất, nên ghép "hoàng" và "đế", những chữ gắn với các vị vua thần thoại thời xa xưa. Ông tự xưng Thuỷ Hoàng đế, nghĩa là hoàng đế đầu tiên, và muốn con cháu nối nhau là Nhị Thế, Tam Thế mãi mãi.
Pháp gia khác Nho gia ở điểm nào?
Nho gia đề cao đạo đức, lễ nghĩa và tấm gương của người cai trị; Pháp gia đề cao luật lệ rõ ràng, thưởng phạt nghiêm và quyền lực tập trung. Sau nhà Tần, các triều đại Trung Hoa thường kết hợp cả hai: bộ máy luật lệ kiểu Pháp gia với hệ tư tưởng chính thức là Nho gia.
Sử ký của Tư Mã Thiên có đáng tin không?
Sử ký là nguồn quan trọng nhất cho thời Tần, được viết khoảng một thế kỷ sau, dựa vào tư liệu triều đình. Các nhà nghiên cứu đánh giá cao nhưng lưu ý góc nhìn thời Hán và những đoạn có tính văn chương. Thẻ tre khai quật giúp đối chiếu và nhiều khi xác nhận các chi tiết hành chính.
Lăng Tần Thuỷ Hoàng đã được khai quật chưa?
Các hố đội quân đất nung phát hiện năm 1974 đã được khai quật một phần. Gò lăng chính chưa được mở; các nhà khảo cổ chờ kỹ thuật bảo quản tốt hơn. Phần này thuộc lĩnh vực khảo cổ học và được bàn kỹ hơn ở mục khảo cổ của trang.
Nhà Tần tồn tại bao lâu?
Nếu tính từ khi thống nhất năm 221 TCN đến khi mất năm 206 TCN thì khoảng mười lăm năm. Nếu tính nước Tần như một nước chư hầu thì lịch sử dài hơn nhiều, kéo dài nhiều thế kỷ thời Xuân Thu và Chiến Quốc.
Học sinh nên nhớ những ý chính nào về nhà Tần?
Năm 221 TCN thống nhất; lập chế độ quận huyện; thống nhất chữ viết, đo lường, tiền tệ; dựa trên cải cách Pháp gia của Thương Ưởng; chính sách hà khắc dẫn tới khởi nghĩa Trần Thắng, Ngô Quảng; mất năm 206 TCN và nhà Hán kế thừa mô hình.