Napoleon Bonaparte: cuộc đời, sự nghiệp và những tranh cãi quanh di sản

Napoleon Bonaparte (1769–1821) là sĩ quan pháo binh gốc đảo Corse đã nắm quyền ở Pháp năm 1799, tự lên ngôi hoàng đế năm 1804 và chi phối gần như cả lục địa châu Âu cho tới thất bại ở Waterloo năm 1815. Ông để lại hai di sản song song: một bộ máy nhà nước và một bộ luật dân sự còn ảnh hưởng tới hôm nay, cùng một chuỗi chiến tranh kéo dài hơn mười năm làm hàng triệu người chết.

Vì thế đánh giá về Napoleon luôn chia đôi. Người khen nhấn vào tài tổ chức và những cải cách pháp lý; người chê nhắc tới việc ông dẹp bỏ các thiết chế đại diện, kiểm duyệt báo chí và đặc biệt là quyết định tái lập chế độ nô lệ ở thuộc địa năm 1802. Bài này đi theo mốc thời gian, tách những gì sử liệu ghi rõ khỏi các giai thoại quen thuộc, rồi trình bày các cách nhìn về di sản của ông.

Xuất thân: một người Corse trong quân đội Pháp

Napoleone di Buonaparte sinh ngày 15 tháng 8 năm 1769 ở Ajaccio, trên đảo Corse, chỉ khoảng một năm sau khi Cộng hoà Genova nhượng hòn đảo này cho Pháp. Gia đình thuộc tầng quý tộc nhỏ của đảo, nói tiếng Corse và tiếng Ý; cha ông, Carlo Buonaparte, từng theo phe kháng Pháp rồi chuyển sang hợp tác với chính quyền mới và nhờ đó xin được học bổng cho con.

Năm 1779, cậu bé chín tuổi được gửi sang đất liền, học ở trường quân sự Brienne rồi trường Quân sự Paris. Bạn học trêu giọng nói và gốc gác của cậu; nhiều thư từ thời trẻ cho thấy Napoleone lúc đó còn coi mình là người Corse hơn là người Pháp. Năm 1785 ông ra trường với cấp thiếu uý pháo binh, một binh chủng đòi hỏi toán học và được đánh giá là ít phụ thuộc vào dòng dõi hơn kỵ binh.

Cách mạng Pháp năm 1789 mở ra con đường thăng tiến mà chế độ cũ không có. Nhiều sĩ quan quý tộc bỏ trốn ra nước ngoài, chỗ trống được lấp bằng người trẻ có năng lực. Sau một thời gian dính vào chính trường Corse và xung đột với lãnh tụ Pasquale Paoli, gia đình Bonaparte phải rời đảo năm 1793 — từ đây số phận của ông gắn hẳn với nước Pháp.

Dòng thời gian cuộc đời Napoleon

Các mốc dưới đây là những điểm sử gia ít tranh cãi; ngày tháng theo lịch Gregory.

• 15/8/1769 — sinh ở Ajaccio, đảo Corse.
• 1785 — ra trường, thiếu uý pháo binh.
• 12/1793 — góp công lớn trong cuộc vây Toulon, được phong chuẩn tướng ở tuổi 24.
• 10/1795 — dùng pháo dẹp cuộc nổi dậy của phe bảo hoàng ở Paris, được giới cầm quyền tin dùng.
• 1796–1797 — cưới Joséphine de Beauharnais; chỉ huy quân đội ở Ý, thắng liên tiếp, buộc Áo ký Hoà ước Campo Formio.
• 1798–1799 — viễn chinh Ai Cập; hạm đội Pháp bị hải quân Anh phá ở vịnh Aboukir; ông bỏ quân lại, về Pháp.
• 11/1799 — cuộc đảo chính 18 tháng Sương mù (18 Brumaire), trở thành Tổng tài thứ nhất.
• 1801–1802 — ký Concordat với Toà thánh; Hoà ước Amiens với Anh; làm Tổng tài trọn đời; luật tháng 5/1802 duy trì và tái lập chế độ nô lệ ở thuộc địa.
• 1803 — bán vùng Louisiana cho Hoa Kỳ.
• 3/1804 — ban hành Bộ luật Dân sự; 12/1804 đăng quang hoàng đế ở Nhà thờ Đức Bà Paris.
• 1805 — hải quân thua ở Trafalgar (10/1805); lục quân thắng lớn ở Austerlitz (12/1805).
• 1806–1807 — thắng Phổ ở Jena–Auerstedt, Thánh chế La Mã giải thể; ban hành Phong toả lục địa; Hoà ước Tilsit với Nga.
• 1808–1814 — cuộc chiến kéo dài trên bán đảo Iberia.
• 1810 — sau khi ly hôn Joséphine, cưới Marie-Louise, con gái hoàng đế Áo.
• 1812 — viễn chinh Nga; vào Moskva tháng 9, rút lui trong mùa đông, mất phần lớn đại quân.
• 10/1813 — thua ở Leipzig; 4/1814 thoái vị, bị đưa ra đảo Elba.
• 3–6/1815 — trở về nắm quyền "Trăm ngày", thua ở Waterloo ngày 18/6/1815, bị đày ra đảo Saint Helena.
• 5/5/1821 — mất ở Saint Helena; năm 1840 di hài được đưa về Điện Invalides ở Paris.

Từ tướng trẻ tới hoàng đế: vì sao ông lên nhanh như vậy

Napoleon lên được đỉnh quyền lực không chỉ nhờ tài cầm quân. Cuối thập niên 1790, Pháp được điều hành bởi Hội đồng Đốc chính, một chính quyền yếu, mất uy tín vì tham nhũng, lạm phát và chiến tranh không dứt. Nhiều chính khách, trong đó có Emmanuel-Joseph Sieyès, muốn một "thanh gươm" để ổn định chế độ; họ chọn vị tướng nổi tiếng nhất và sau đó bị chính ông gạt ra.

Ông cũng là người hiểu sức mạnh của hình ảnh. Từ chiến dịch Ý, Napoleon đã cho in báo của quân đội để kể chiến công theo cách có lợi cho mình; các bức tranh của Jacques-Louis David và Antoine-Jean Gros về sau dựng lên hình tượng vị tướng anh hùng. Cuộc viễn chinh Ai Cập về quân sự là một thất bại, nhưng được kể lại ở Paris như một thành công.

Hiến pháp năm 1799 đặt quyền lực thật vào tay Tổng tài thứ nhất, và các cuộc trưng cầu ý dân sau đó (1800, 1802, 1804) đều cho kết quả ủng hộ áp đảo. Sử gia lưu ý những con số ấy bị thổi phồng và bỏ phiếu không kín, nhưng chúng cho thấy một phần lớn dân Pháp mệt mỏi sau mười năm biến động và chấp nhận đổi tự do chính trị lấy trật tự. Lễ đăng quang năm 1804 có Giáo hoàng Piô VII dự, nhưng Napoleon tự đặt vương miện lên đầu — chi tiết này có thật và được sắp đặt trước, không phải hành động ứng khẩu.

Bộ luật Dân sự và bộ máy nhà nước: phần di sản bền nhất

Bộ luật Dân sự 1804. Trước Cách mạng, nước Pháp có hàng trăm tập quán pháp khác nhau theo vùng. Bộ luật Dân sự gom lại thành một văn bản thống nhất về nhân thân, tài sản, hợp đồng, thừa kế; khẳng định bình đẳng trước pháp luật giữa nam giới, bãi bỏ đặc quyền phong kiến, công nhận quyền sở hữu và hôn nhân dân sự. Napoleon trực tiếp dự nhiều phiên bàn thảo, dù phần chuyên môn do các luật gia như Jean-Étienne-Marie Portalis soạn.

Ảnh hưởng ra ngoài nước Pháp. Bộ luật được áp dụng ở những vùng quân Pháp chiếm và trở thành mẫu cho luật dân sự của nhiều nước châu Âu lục địa, Mỹ Latinh và bang Louisiana. Các nhà nghiên cứu luật so sánh cũng chỉ ra dấu vết của truyền thống này trong luật dân sự của nhiều nước từng là thuộc địa Pháp.

Mặt hạn chế ngay trong bộ luật. Bộ luật đặt người vợ dưới quyền người chồng, hạn chế quyền tài sản của phụ nữ đã có chồng, đối xử nghiêm khắc với con ngoài giá thú. Những quy định này bị sửa dần trong thế kỷ 19 và 20. Người khen bộ luật vì tính hệ thống cũng cần thấy nó phản ánh trật tự gia trưởng của thời mình.

Một nhà nước tập trung. Napoleon lập chức tỉnh trưởng do trung ương bổ nhiệm (1800), Ngân hàng Pháp (1800), hệ thống trường trung học công lycée (1802), Bắc Đẩu Bội tinh (1802) để thưởng công trạng. Nhiều thiết chế trong số này vẫn tồn tại ở Pháp hôm nay. Mặt trái là quyền lực dồn về một người, báo chí bị kiểm duyệt chặt, cảnh sát của Joseph Fouché theo dõi đối thủ chính trị.

Chiến tranh và cái giá của nó

Các cuộc chiến mang tên Napoleon kéo dài từ 1803 tới 1815, nối tiếp các cuộc chiến của Cách mạng từ 1792. Pháp đối đầu với bảy liên minh liên tiếp do Anh, Áo, Phổ, Nga dẫn dắt. Ông thắng nhiều trận lớn nhờ di chuyển nhanh, tập trung lực lượng vào điểm quyết định và tổ chức quân đoàn có thể tác chiến độc lập — đó là lý do các trường quân sự còn nghiên cứu những chiến dịch này. Nhưng ông không giải được hai bài toán: sức mạnh hải quân của Anh và chiều sâu lãnh thổ của Nga.

Phong toả lục địa, lệnh cấm các nước châu Âu buôn bán với Anh, gây thiệt hại cho chính các nước đồng minh và đẩy Napoleon vào cuộc chiến ở bán đảo Iberia rồi cuộc viễn chinh Nga năm 1812. Đại quân vượt sông Niemen với hơn nửa triệu người, chỉ một phần nhỏ trở về; nhiều người chết vì đói, rét và dịch bệnh hơn là vì giao tranh.

Tổng số người chết trong các cuộc chiến thời Napoleon, cả binh lính lẫn thường dân, được các nhà nghiên cứu ước tính trong một khoảng rất rộng, thường từ khoảng ba tới sáu triệu người. Con số chênh lệch vì thống kê thời đó thiếu và cách tính khác nhau. Đây là lý do nhiều sử gia không chấp nhận lối kể chỉ ca ngợi "thiên tài quân sự" mà bỏ qua thân phận những người lính và dân thường ở các vùng có chiến sự.

Tái lập chế độ nô lệ năm 1802: phần tiểu sử hay bị bỏ qua

Năm 1794, Quốc ước của Cách mạng Pháp đã bãi bỏ chế độ nô lệ ở các thuộc địa, sau cuộc nổi dậy của người nô lệ ở Saint-Domingue (nay là Haiti). Luật ngày 20 tháng 5 năm 1802 dưới thời Tổng tài Bonaparte quy định duy trì chế độ nô lệ ở các thuộc địa vừa được trả lại theo Hoà ước Amiens, như Martinique, nơi lệnh bãi bỏ chưa từng được thi hành. Ngay sau đó, chế độ nô lệ được khôi phục ở Guadeloupe và Guyane thuộc Pháp, kèm việc đàn áp những người kháng cự.

Cùng thời gian, một đạo quân lớn do tướng Charles Leclerc, em rể Napoleon, được gửi tới Saint-Domingue. Lãnh tụ Toussaint Louverture bị bắt, đưa sang Pháp và chết trong ngục năm 1803. Quân Pháp thất bại trước sức kháng cự và dịch sốt vàng; ngày 1 tháng 1 năm 1804, Haiti tuyên bố độc lập. Pháp chỉ bãi bỏ hẳn chế độ nô lệ vào năm 1848.

Sử gia tranh luận về động cơ: áp lực của giới chủ đồn điền và thương nhân, nhu cầu ngân sách từ đường, hay quan điểm cá nhân của Napoleon. Dù giải thích thế nào, sự kiện này là phần không thể thiếu của một tiểu sử trung thực, và chính nó giải thích vì sao ở các vùng Caribe hình ảnh Napoleon khác hẳn hình ảnh ở Paris.

Giai thoại và sự thật về Napoleon

Nhiều điều "ai cũng biết" về Napoleon đến từ tranh biếm hoạ của đối thủ hoặc từ các cuốn hồi ký viết muộn.

Di sản: vì sao đến nay vẫn còn tranh cãi

Ở Pháp, Napoleon là nhân vật được viết nhiều bậc nhất, và cuộc tranh luận về ông chưa bao giờ dừng. Một phía coi ông là người giữ lại thành quả của Cách mạng — bình đẳng trước pháp luật, bãi bỏ đặc quyền phong kiến, bổ nhiệm theo năng lực — và đóng khung chúng vào thể chế. Phía kia coi ông là người chấm dứt nền cộng hoà, đưa nước Pháp vào chế độ độc đoán, dùng chiến tranh làm công cụ cai trị và đi ngược lời hứa tự do của Cách mạng bằng việc tái lập chế độ nô lệ.

Ngoài nước Pháp, di sản cũng hai mặt. Việc Thánh chế La Mã giải thể và bản đồ các nước Đức được vẽ lại đã gián tiếp thúc đẩy ý thức dân tộc ở Đức và Ý; cuộc chiến ở Tây Ban Nha làm suy yếu triều đình Madrid và mở đường cho các phong trào độc lập ở Mỹ Latinh. Hội nghị Vienna 1814–1815 dựng lại trật tự châu Âu chính là để ngăn một Napoleon thứ hai.

Đọc về Napoleon, bạn nên phân biệt ba lớp: điều sử liệu ghi rõ (mốc thời gian, văn bản luật, kết quả các trận), cách chính ông muốn được nhớ (hồi ký đọc cho người khác chép ở Saint Helena, vốn có tính tự bào chữa), và huyền thoại do thế kỷ 19 dựng lên. Nhiều câu nói nổi tiếng gán cho ông thuộc lớp thứ hai hoặc thứ ba.

Câu hỏi thường gặp

Napoleon và Napoleon III có phải cùng một người không?

Không. Napoleon III, tên Louis-Napoléon Bonaparte, là cháu gọi Napoleon I bằng bác. Ông được bầu làm tổng thống Pháp năm 1848, đảo chính năm 1851 rồi lập Đệ nhị Đế chế, trị vì tới năm 1870. Hai người cách nhau gần nửa thế kỷ và bối cảnh rất khác nhau.

Vì sao Napoleon thua ở Waterloo?

Sử gia thường nêu nhiều nguyên nhân cộng lại: quân Pháp phải đánh hai đạo quân Anh – đồng minh và Phổ cùng lúc; trận đánh bắt đầu muộn vì đất ướt sau mưa; các đợt tấn công thiếu phối hợp; quân Phổ của Blücher đến kịp chiều 18/6 đánh vào sườn. Không có một sai lầm duy nhất nào quyết định.

Napoleon có con không?

Có. Với Marie-Louise ông có con trai Napoléon François Charles Joseph, sinh năm 1811, được phong Vua La Mã, mất năm 1832 ở Áo khi mới 21 tuổi. Ông còn có con ngoài giá thú, trong đó có Alexandre Walewski, sau làm bộ trưởng ngoại giao Pháp.

Mộ Napoleon hiện ở đâu?

Di hài Napoleon được đưa từ Saint Helena về Paris năm 1840 và đặt trong quan tài đá đỏ dưới mái vòm Điện Invalides từ năm 1861. Đây là điểm tham quan lớn của Paris, nằm cùng quần thể với Bảo tàng Quân đội.

Napoleon nói tiếng Pháp có giọng lạ không?

Nhiều người cùng thời ghi nhận ông nói tiếng Pháp có giọng Corse và đôi khi viết sai chính tả. Tiếng mẹ đẻ của ông là tiếng Corse, gần với tiếng Ý. Điều này không cản trở sự nghiệp nhưng là đề tài trêu chọc thời đi học.

Bộ luật Dân sự của Napoleon còn hiệu lực không?

Bộ luật Dân sự năm 1804 vẫn là nền của luật dân sự Pháp hiện hành, nhưng đã được sửa đổi rất nhiều lần, nhất là về gia đình, hôn nhân và quyền của phụ nữ. Nhiều điều khoản gốc không còn, cấu trúc và tinh thần chung thì vẫn được giữ.