Marco Polo (khoảng 1254–1324) là thương nhân người Venice đã cùng cha và chú đi tới triều Hốt Tất Liệt (Kublai Khan) ở Trung Hoa, ở lại khoảng 17 năm và trở về Venice năm 1295. Cuốn sách kể lại hành trình của ông, viết chung với một nhà văn khi cả hai ở trong tù, trở thành một trong những nguồn thông tin về châu Á được đọc nhiều nhất ở châu Âu cuối thời trung đại.
Câu hỏi "Marco Polo có thật đến Trung Hoa không?" được đặt ra nghiêm túc từ thập niên 1990. Phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay trả lời là có, dựa trên những chi tiết về hành chính, tiền tệ, muối và thuế mà khó ai biết nếu không ở đó. Bài này trình bày cuộc đời ông theo mốc, cách cuốn sách ra đời, các lập luận của hai phía và những giai thoại sai, trong đó có chuyện ông mang mì về Ý.
Venice, gia đình Polo và chuyến đi đầu tiên
Thế kỷ 13, Venice là một cường quốc thương mại có mạng lưới buôn bán khắp Địa Trung Hải và biển Đen. Cùng lúc, các cuộc chinh phục của người Mông Cổ đã nối một vùng rộng lớn từ Trung Hoa tới Nga dưới quyền các hãn quốc do con cháu Thành Cát Tư Hãn cai trị, giúp việc đi lại trên các tuyến đường bộ xuyên Á – Âu an toàn hơn trước.
Cha của Marco là Niccolò và chú là Maffeo, hai thương nhân, đã tới triều Hốt Tất Liệt trong một chuyến đi bắt đầu khoảng năm 1260, và trở về Venice khoảng năm 1269 với lời nhắn của đại hãn gửi Giáo hoàng. Như vậy, gia đình Polo không phải người châu Âu đầu tiên tới đất Mông Cổ: trước họ đã có các phái viên của Giáo hoàng và vua Pháp như Giovanni da Pian del Carpine (1245–1247) và William xứ Rubruck (1253–1255), dù hai người này tới Karakorum ở Mông Cổ chứ không tới Trung Hoa.
Năm 1271, Niccolò và Maffeo lên đường trở lại, mang theo Marco khi đó khoảng 17 tuổi. Theo cuốn sách, họ đi qua Tiểu Á, Iran, vượt dãy Pamir, đi dọc rìa sa mạc Taklamakan, và tới Thượng Đô, kinh đô mùa hè của Hốt Tất Liệt, khoảng năm 1275.
Dòng thời gian cuộc đời Marco Polo
Nhiều mốc chỉ được biết qua chính cuốn Du ký, nên niên đại mang tính ước lượng.
- Khoảng 1254 — sinh ở Venice.
- Khoảng 1260–1269 — cha và chú đi tới triều Hốt Tất Liệt và trở về.
- 1271 — ba người rời Venice.
- Khoảng 1275 — tới Thượng Đô, gặp Hốt Tất Liệt.
- Khoảng 1275–1291 — sống ở Trung Hoa thời Nguyên; theo lời kể, được giao nhiều việc và đi nhiều nơi.
- Khoảng 1291 — rời Trung Hoa bằng đường biển, hộ tống công chúa Mông Cổ Kököchin sang Ba Tư để kết hôn với hãn Y Nhi.
- 1295 — về tới Venice.
- Khoảng 1298 — bị người Genova bắt làm tù binh trong chiến tranh giữa hai thành; trong tù kể chuyện cho Rustichello da Pisa chép.
- Khoảng 1299 — được thả, trở về Venice, lập gia đình, làm thương nhân.
- 1/1324 — mất ở Venice; bản di chúc còn lưu giữ.
Trung Hoa thời Nguyên qua những trang Du ký
Những đoạn được các nhà nghiên cứu đánh giá cao nhất trong Du ký là mô tả về cách nhà Nguyên vận hành. Sách kể đại hãn cho làm tiền từ vỏ trong của cây dâu, đóng ấn đỏ, bắt mọi người phải nhận, và xử tử kẻ làm giả; với người châu Âu thời đó, việc một tờ giấy có giá như vàng gần như khó tin. Sách mô tả "đá đen" đào từ núi đem đốt thay củi — tức than đá — và hệ thống trạm ngựa trải khắp đế quốc, nơi sứ giả đổi ngựa để chuyển tin nhanh.
Sách dành nhiều trang cho Đại Đô, kinh đô mới do Hốt Tất Liệt xây ở vùng Bắc Kinh ngày nay, cho cung điện mùa hè ở Thượng Đô, và cho các thành phố phương Nam vừa chiếm được từ nhà Tống. Hàng Châu, được gọi là "Quinsai", hiện lên như một đô thị khổng lồ với kênh rạch, chợ búa và nhà tắm; con số "mười hai nghìn cây cầu" trong sách là phóng đại rõ ràng, nhưng quy mô và sự thịnh vượng của thành phố thì được nguồn Trung Hoa xác nhận. Cảng Tuyền Châu, gọi là "Zaiton", được mô tả là một trong những cảng lớn nhất thế giới, nơi thuyền buôn từ Ấn Độ và Đông Nam Á tụ về.
Điểm đáng chú ý là góc nhìn: Polo mô tả Trung Hoa từ vị trí của triều đình Mông Cổ và giới thương nhân, quan tâm tới thuế, hàng hoá và quyền lực của đại hãn hơn là văn hoá người Hán. Đây cũng là một cách giải thích vì sao sách thiếu nhiều chi tiết mà người đọc hôm nay chờ đợi.
Cuốn Du ký ra đời thế nào
Cuốn sách không phải nhật ký do Marco tự viết. Trong tù ở Genova, ông kể lại chuyến đi cho Rustichello da Pisa, một tác giả truyện hiệp sĩ, người viết bằng một thứ tiếng Pháp pha tiếng Ý vốn phổ biến trong văn chương lúc đó. Tên gốc thường được ghi là "Mô tả thế giới"; ở Ý sách còn được gọi là "Il Milione", có thể bắt nguồn từ biệt danh của gia đình.
Sách không viết theo lối nhật ký hành trình mà theo lối địa chí: mỗi chương mô tả một vùng, thành phố, sản vật, phong tục. Rustichello thêm vào những đoạn mở đầu và miêu tả trận chiến theo khuôn mẫu truyện hiệp sĩ của mình. Sau đó sách được sao chép và dịch sang nhiều thứ tiếng; hiện còn khoảng gần một trăm năm mươi bản chép tay, khác nhau đáng kể — có bản thêm, có bản bớt, có bản sửa theo hiểu biết của người chép.
Vì vậy, khi nói "Marco Polo viết rằng…", thực ra ta đang nói về một văn bản qua ít nhất hai người và nhiều lớp sao chép. Đây là chìa khoá để hiểu cả những chi tiết chính xác đáng kinh ngạc lẫn những chỗ phóng đại hay sai trong sách. Bản Du ký cũng có một chương mô tả Champa (Chiêm Thành), nói đoàn đã ghé nơi này năm 1285 — một trong những mô tả sớm của người châu Âu về vùng đất nay thuộc miền Trung Việt Nam, cần đọc cẩn thận như mọi chương khác.
Ông có thật đến Trung Hoa không: lập luận của hai phía
Năm 1995, nhà Hán học Frances Wood xuất bản cuốn sách đặt câu hỏi này, khơi lại một nghi vấn có từ lâu. Các nhà nghiên cứu khác, trong đó có Hans Ulrich Vogel với công trình năm 2013 về tiền tệ, muối và thuế, đã phản biện chi tiết.
| Lập luận nghi ngờ | Phản biện |
|---|---|
| Sách không nhắc Vạn Lý Trường Thành | Phần lớn tường thành hùng vĩ mà ta thấy hôm nay được xây thời Minh, sau thời Polo. Thời Nguyên các đoạn tường cũ không nổi bật và không có vai trò phòng thủ với một triều đại Mông Cổ. |
| Không nhắc trà, chữ Hán, tục bó chân | Polo sống chủ yếu trong giới Mông Cổ và người nước ngoài phục vụ nhà Nguyên, có thể không học chữ Hán; tục bó chân phổ biến ở tầng lớp người Hán khép kín. Sách thiếu nhiều chi tiết, nhưng thiếu không đồng nghĩa với bịa. |
| Tên ông không có trong sử liệu Trung Hoa | Rất nhiều người nước ngoài phục vụ nhà Nguyên cũng không có tên trong sử liệu. Việc Polo tự nhận làm quan to có lẽ là phóng đại, nên vắng tên không phải điều lạ. |
| Ông nói đã giúp đúc máy bắn đá vây thành Tương Dương | Đây là chỗ sai thật: cuộc vây kết thúc năm 1273, trước khi gia đình Polo tới. Có thể là chuyện được thêm vào hoặc nhớ lẫn. |
| Sách có thể chép lại từ nguồn Ba Tư, Ả Rập | Những chi tiết về tiền giấy, độc quyền muối, thuế, hệ thống trạm và việc hộ tống công chúa Kököchin khớp với nguồn Ba Tư của Rashid al-Din và một văn bản Trung Hoa ghi tên các sứ giả của đoàn, mức độ chính xác khó có được qua nghe kể gián tiếp. |
Kết luận hiện nay của đa số chuyên gia: Marco Polo nhiều khả năng đã thật sự sống ở Trung Hoa thời Nguyên, nhưng cuốn sách có phóng đại về vai trò cá nhân, có chỗ sai và có những phần do người chép thêm vào.
Giai thoại và sự thật
Ngoài câu hỏi lớn ở trên, nhiều điều quen thuộc về Marco Polo là sản phẩm của thời hiện đại.
| Giai thoại | Thực tế |
|---|---|
| Marco Polo mang mì từ Trung Hoa về, sinh ra mì Ý | Sai. Ở Ý đã có các loại mì khô trước thời Polo, có ghi chép từ thế kỷ 12 ở Sicily. Chuyện này phổ biến nhờ một bài viết quảng cáo trên tạp chí ngành mì ở Mỹ năm 1929. |
| Ông là người châu Âu đầu tiên đến Trung Hoa | Không. Chính cha và chú ông đã tới trước; trước nữa đã có các phái viên đến đất Mông Cổ, và thương nhân châu Âu khác có thể đã tới mà không để lại sách. |
| Ông là người sinh ra ở đảo Korčula | Một truyền thống địa phương ở Croatia nói vậy, nhưng không có tài liệu thời đó xác nhận; Venice là nơi sinh được chấp nhận phổ biến. |
| Trước khi chết ông nói "chưa kể một nửa những gì đã thấy" | Câu này được một tu sĩ ở thế kỷ 14 ghi lại, vài năm sau khi Polo mất. Có thể có thật, nhưng chỉ là lời thuật lại. |
Di sản: cuốn sách định hình hình ảnh châu Á ở châu Âu
Trong hai thế kỷ sau, Du ký của Marco Polo là một trong những nguồn chính để người châu Âu hình dung về "Cathay" và các vùng xa hơn. Các nhà vẽ bản đồ cuối thời trung đại dùng nó để điền tên đất phương Đông. Christopher Columbus sở hữu một bản in tiếng Latin của sách và để lại nhiều ghi chú bên lề — cho thấy hình ảnh một châu Á giàu có đã góp phần thúc đẩy các chuyến ra khơi về phía tây.
Với giới nghiên cứu hiện đại, giá trị của sách nằm ở các chi tiết về đời sống kinh tế thời Nguyên: tiền giấy và cách nhà nước kiểm soát nó, việc dùng than đá làm nhiên liệu, hệ thống trạm ngựa, các thương cảng phương Nam như Tuyền Châu. Khi các chi tiết đó được đối chiếu với nguồn Trung Hoa và Ba Tư, chúng thường đứng vững.
Bài học về phương pháp mà câu chuyện Marco Polo để lại cũng có ích: một nguồn có thể vừa đáng tin ở phần này vừa sai ở phần khác. Đọc Du ký, nên tách những gì có thể kiểm chứng chéo khỏi những đoạn mang dấu ấn truyện hiệp sĩ của Rustichello hay lời tự đề cao của người kể.
Câu hỏi thường gặp
Marco Polo đi bằng đường nào?
Theo cuốn sách, chiều đi chủ yếu bằng đường bộ qua Tiểu Á, Iran, vùng Pamir và rìa sa mạc Taklamakan; chiều về bằng đường biển qua Đông Nam Á, Sri Lanka, Ấn Độ tới vịnh Ba Tư, rồi tiếp tục đường bộ về Địa Trung Hải.
Marco Polo có làm quan cho nhà Nguyên không?
Sách nói ông được Hốt Tất Liệt giao nhiều nhiệm vụ, có chỗ nói từng cai quản thành Dương Châu ba năm. Không có nguồn Trung Hoa nào xác nhận, và các nhà nghiên cứu cho rằng ông nhiều khả năng giữ vai trò nhỏ hơn, như sứ giả hay viên chức trong bộ máy quản lý muối.
Rustichello da Pisa là ai?
Rustichello là tác giả truyện hiệp sĩ người Pisa, từng viết truyện về vua Arthur. Ông bị giam cùng Marco Polo ở Genova và chép lại lời kể. Văn phong truyện hiệp sĩ của ông để lại dấu ấn trong nhiều đoạn của Du ký.
Cuốn Du ký có bản tiếng Việt không?
Đã có những bản dịch và giới thiệu tiếng Việt từ các bản tiếng Pháp hoặc tiếng Anh. Vì các bản chép tay khác nhau nhiều, nên xem bản dịch dựa trên văn bản gốc nào và có chú giải học thuật hay không.
Marco Polo mô tả gì về Việt Nam?
Du ký có một chương về Champa (Chiêm Thành), nói về vua nước này, đàn voi, gỗ trầm và việc nộp cống cho nhà Nguyên. Đây là tư liệu tham khảo thú vị, nhưng cần đối chiếu với sử liệu Việt Nam và Champa vì sách có nhiều chỗ phóng đại.