Không có vụ “lỗ hổng thời gian” nào được ghi nhận bằng hồ sơ đáng tin. Những câu chuyện nổi tiếng nhất — chiếc máy bay cất cánh năm 1954 rồi hạ cánh năm 1989 với hành khách đã thành bộ xương, những hành khách Titanic “xuất hiện lại”, người trong ảnh cũ cầm điện thoại — đều truy được về báo lá cải, truyện mạng hoặc ảnh bị đọc nhầm.
Vật lý hiện đại có nói tới sự “co giãn” của thời gian, nhưng đó là hiệu ứng đo được bằng đồng hồ nguyên tử, cỡ phần triệu giây, không phải cánh cửa đưa người về quá khứ. Bài này đi qua từng nhóm chuyện, chỉ ra nguồn gốc của từng chuyện, rồi tách phần khoa học thật khỏi phần trang trí.
Những câu chuyện được kể thế nào
Các bài “lỗ hổng thời gian” trên mạng tiếng Việt thường gom năm bảy câu chuyện vào một danh sách, mỗi chuyện vài đoạn, kết bằng câu “đến nay khoa học vẫn bó tay”. Kiểu thường gặp nhất là phương tiện biến mất rồi xuất hiện sau nhiều năm: máy bay, tàu thuỷ, đoàn tàu. Kiểu thứ hai là người “lạc vào quá khứ” rồi trở về kể lại. Kiểu thứ ba mới hơn, ra đời cùng mạng xã hội: những bức ảnh hay đoạn phim cũ có người trông “quá hiện đại”.
Ba kiểu chuyện có ba nguồn gốc khác nhau, nên phải kiểm theo ba cách khác nhau. Chuyện phương tiện xuất hiện lại thường bắt nguồn từ báo lá cải chuyên đăng tin bịa. Chuyện người lạc về quá khứ thường dựa trên một lời kể chủ quan duy nhất. Chuyện ảnh cũ thì dựa trên ảnh thật nhưng bị diễn giải sai.
Truy nguồn các câu chuyện nổi tiếng
Bảng dưới đây ghi lại nguồn sớm nhất của từng câu chuyện theo các bài truy nguồn đã công bố, và kết luận hợp lý khi đối chiếu:
| Câu chuyện | Nguồn gốc | Kết luận |
|---|---|---|
| Máy bay “Santiago Airlines chuyến 513” cất cánh năm 1954, hạ cánh ở Brazil năm 1989 với 92 bộ xương | Tuần báo lá cải Mỹ Weekly World News, năm 1989 | Truyện bịa: không có hãng hàng không nào tên như vậy, không có hồ sơ hàng không nào |
| Một chuyến bay chở khách năm 1955 hạ cánh xuống Venezuela gần bốn mươi năm sau | Cùng loại báo lá cải, đầu thập niên 1990 | Truyện bịa, cùng khuôn với chuyện trên |
| Hành khách hoặc con tàu Titanic “xuất hiện lại” | Báo lá cải và các trang chuyện lạ | Không có hồ sơ; danh sách người sống sót Titanic đã được lập và nghiên cứu kỹ |
| Người đeo kính râm, mặc áo len hiện đại trong ảnh lễ khánh thành cây cầu ở Canada năm 1941 | Ảnh lưu trữ của một bảo tàng địa phương, lan truyền từ khoảng năm 2010 | Kính râm và áo len kiểu đó đều có bán trong thập niên 1930–1940 |
| Người phụ nữ “nói điện thoại di động” trong cảnh quay buổi ra mắt phim năm 1928 | Đoạn phim tư liệu kèm bản phát hành lại một bộ phim câm, lan truyền khoảng năm 2010 | Nhiều khả năng là thiết bị trợ thính cầm tay, đã có từ thời đó |
| Hai nữ học giả Anh “lạc vào thời Marie Antoinette” ở Versailles năm 1901 | Cuốn sách do chính hai người viết, in năm 1911 | Lời kể chủ quan, có nhiều giải thích tự nhiên |
Điểm chung nổi bật: không câu chuyện nào có hồ sơ độc lập đi kèm. Ba chuyện đầu không có gốc nào ngoài báo bịa; ba chuyện sau dựa vào tư liệu thật nhưng phần “xuyên thời gian” là cách đọc của người xem.
Weekly World News và “dây chuyền” tin bịa
Weekly World News là tuần báo khổ nhỏ phát hành ở Mỹ từ năm 1979 tới năm 2007 dưới dạng bản in, nổi tiếng với các tin giật gân rõ ràng là bịa: người ngoài hành tinh gặp nguyên thủ, quái vật trong đầm lầy, người dơi. Độc giả bản địa thường hiểu đây là báo giải trí, đọc để cười. Vấn đề nảy sinh khi những tin này rời khỏi bối cảnh gốc.
Một tin như “chuyến bay 513” đi qua nhiều tầng: báo lá cải đăng, một cuốn sách chuyện lạ chép lại không ghi nguồn, một diễn đàn dịch sang tiếng khác, một video ngắn đọc lại với nhạc nền hồi hộp, rồi một bài báo mạng tiếng Việt viết “theo các tài liệu được giải mật”. Mỗi tầng xoá bớt dấu hiệu rằng đây là truyện bịa và thêm một lớp vẻ nghiêm túc.
Cách phòng là truy ngược. Hầu hết các câu chuyện kiểu này có thể truy về nguồn gốc trong vài lần tìm kiếm có chủ đích, bằng tên chuyến bay, tên tàu hay năm tháng mà câu chuyện đưa ra. Khi nguồn sớm nhất là một tờ báo nổi tiếng về tin bịa, câu chuyện kết thúc ở đó.
Một dấu hiệu nhận ra truyện bịa kiểu này là con số quá tròn và chi tiết quá gọn: đúng 92 bộ xương, đúng 35 năm, máy bay hạ cánh êm như chưa có gì xảy ra. Hồ sơ tai nạn thật luôn lộn xộn, có những chỗ không khớp, có người làm chứng nói khác nhau.
Sự cố Versailles 1901: lời kể có thật, cách giải thích còn mở
Đây là trường hợp được bàn nhiều nhất và đáng được đối xử nghiêm túc hơn các tin bịa. Ngày 10 tháng 8 năm 1901, hai phụ nữ người Anh là Charlotte Anne Moberly và Eleanor Jourdain, đều làm việc tại một trường nữ ở Oxford, đi dạo trong khuôn viên điện Versailles. Họ kể đã gặp những người mặc trang phục thế kỷ 18, thấy những công trình mà về sau họ tin là đã không còn, và cảm thấy bầu không khí khác thường. Mười năm sau, năm 1911, họ in cuốn sách kể lại trải nghiệm, dưới bút danh.
Các nhà phê bình từ đầu thế kỷ 20 đã chỉ ra nhiều vấn đề. Lời kể được viết lại và chỉnh sửa nhiều lần sau sự việc, trong khi hai người đã đọc nhiều về thời Marie Antoinette. Ký ức tái tạo theo thời gian, và những chi tiết “khớp với lịch sử” có thể được thêm vào sau khi đọc. Một số người còn đưa ra giải thích cụ thể hơn: khu vực đó từng là nơi một số người giới thượng lưu tổ chức các buổi hoá trang theo phong cách thế kỷ 18 vào khoảng thời gian ấy. Giải thích này chưa được xác nhận chắc chắn, nhưng cho thấy không cần tới khái niệm xuyên thời gian.
Cách đọc công bằng nhất: hai người có thể thật lòng tin vào điều mình kể, và trải nghiệm của họ là dữ liệu về cách ký ức và kỳ vọng vận hành, không phải bằng chứng về một “lỗ hổng” trong thời gian.
Vật lý thật sự nói gì về thời gian
Thời gian có giãn nở, và điều đó đo được. Theo thuyết tương đối của Einstein, đồng hồ chuyển động nhanh và đồng hồ ở nơi trọng trường yếu chạy khác với đồng hồ đứng yên trên mặt đất. Hiệu ứng này đã được đo bằng đồng hồ nguyên tử đặt trên máy bay, và các vệ tinh định vị phải hiệu chỉnh khoảng 38 micro giây mỗi ngày để giữ độ chính xác.
Nhưng hiệu ứng đó rất nhỏ và chỉ đi một chiều. Một phi hành gia ở trạm vũ trụ nhiều tháng cũng chỉ “trẻ hơn” vài phần nghìn giây so với người ở mặt đất. Giãn nở thời gian cho phép đi tới tương lai nhanh hơn một chút, không cho phép quay về quá khứ.
Đường cong thời gian khép kín chỉ là nghiệm toán học. Một số nghiệm của phương trình thuyết tương đối cho phép đường đi quay về quá khứ, nhưng chúng đòi hỏi những điều kiện chưa từng quan sát được, như vật chất có năng lượng âm ở quy mô lớn. Đa số nhà vật lý cho rằng có cơ chế ngăn chúng xảy ra trong thực tế.
Không có hiện tượng tự nhiên nào gọi là “lỗ hổng thời gian”. Thuật ngữ này không có trong vật lý. Nó là cách nói của truyện viễn tưởng, rồi được truyện kỳ bí mượn lại để mô tả những câu chuyện không có hồ sơ.
Bốn câu hỏi trước khi tin một câu chuyện “xuyên thời gian”
Những câu chuyện kiểu này sẽ còn xuất hiện, nhất là trên các nền tảng video ngắn. Bốn câu hỏi dưới đây giúp phân loại nhanh:
- Nguồn sớm nhất là gì? Nếu là báo lá cải, trang chuyện lạ hay bài không ghi tác giả, xếp vào truyện kể.
- Có hồ sơ độc lập không? Máy bay, tàu thuỷ, con người đều để lại hồ sơ: số hiệu, danh sách hành khách, báo chí cùng thời. Không có thì câu chuyện thiếu nền.
- Có giải thích bình thường không? Với ảnh và phim cũ, hãy hỏi: vật thể kia có tồn tại vào thời điểm đó không? Thường là có.
- Câu chuyện có tự mâu thuẫn với vật lý đã biết không? Nếu có, cần bằng chứng mạnh hơn rất nhiều, không phải yếu hơn.
Áp dụng bốn câu này, phần lớn các danh sách “lỗ hổng thời gian” sẽ rút về con số không. Điều còn lại đáng quan tâm là những vụ mất tích có thật, với người thật và gia đình thật, vốn cần được kể bằng sự tôn trọng chứ không bằng khung truyện viễn tưởng.
Điều còn chưa biết
Phần chưa biết ở đây thuộc về vật lý cơ bản chứ không thuộc về các câu chuyện. Bản chất của thời gian, vì sao thời gian dường như chỉ trôi một chiều, và làm sao hợp nhất thuyết tương đối với cơ học lượng tử vẫn là những câu hỏi mở. Đó là những bí ẩn thật, đang được nghiên cứu bằng thí nghiệm và toán học.
Với các câu chuyện xuyên thời gian cụ thể, điều chưa biết thường chỉ là ai đã sáng tác phiên bản đầu tiên. Ở những vụ như máy bay năm 1954, câu trả lời gần như đã rõ: một tòa soạn báo giải trí. Ở những vụ như Versailles, câu trả lời nằm trong cách trí nhớ con người vận hành — một lĩnh vực mà tâm lý học vẫn đang tìm hiểu thêm.
Các nghiên cứu về trí nhớ từ nửa sau thế kỷ 20 cho thấy ký ức không phải bản ghi cố định mà được dựng lại mỗi lần nhớ, và có thể bị ảnh hưởng bởi những gì người ta đọc hoặc nghe sau sự việc. Điều này không có nghĩa người kể nói dối; nó có nghĩa lời kể chân thành vẫn cần được đối chiếu. Hiểu điều đó giúp ta đọc những câu chuyện như Versailles với sự tôn trọng mà vẫn không bỏ tiêu chuẩn bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Chuyến bay 513 có thật không?
Không. Câu chuyện chiếc máy bay cất cánh từ Đức năm 1954 và hạ cánh ở Brazil năm 1989 với 92 bộ xương xuất phát từ tuần báo lá cải Weekly World News năm 1989. Không có hãng hàng không, chuyến bay hay hồ sơ hàng không nào khớp với câu chuyện.
Du hành thời gian có thể xảy ra không?
Đi tới tương lai nhanh hơn một chút là điều đã được đo, nhờ hiệu ứng giãn nở thời gian của thuyết tương đối, nhưng chỉ cỡ phần nghìn giây với phi hành gia. Quay về quá khứ chỉ xuất hiện trong một số nghiệm toán học đòi hỏi điều kiện chưa từng quan sát được.
Bức ảnh “người xuyên thời gian” năm 1941 được giải thích thế nào?
Người đàn ông trong ảnh mặc áo len có logo, đeo kính râm và cầm máy ảnh nhỏ, đều là những món đã có bán trong thập niên 1930–1940. Ảnh là tư liệu thật, chỉ có cách diễn giải “xuyên thời gian” là sai.
Sự cố Versailles năm 1901 có được giải thích chưa?
Chưa có giải thích được mọi người chấp nhận. Các nhà phê bình chỉ ra lời kể được viết và sửa nhiều năm sau, trong khi hai tác giả đã đọc nhiều về thời kỳ đó. Ký ức tái tạo và khả năng gặp một buổi hoá trang là những giải thích tự nhiên được nêu.
Vì sao báo lá cải bịa chuyện mà vẫn được dẫn lại?
Vì khi một tin rời khỏi tờ báo gốc, người đọc ở nơi khác không biết tờ báo đó nổi tiếng về tin bịa. Mỗi lần được chép lại, câu chuyện mất dần dấu hiệu nhận biết và được thêm vẻ nghiêm túc như “tài liệu giải mật”.
Làm sao kiểm nhanh một câu chuyện “mất tích bí ẩn” trên mạng?
Tìm nguồn sớm nhất của câu chuyện, đối chiếu với hồ sơ độc lập như danh sách hành khách hay báo chí cùng thời, và hỏi xem có giải thích bình thường nào không. Câu chuyện không qua được bước đầu tiên thì không cần đi tiếp.