Leonardo da Vinci (1452–1519) là họa sĩ, nhà điêu khắc, kỹ sư và người quan sát tự nhiên của thời Phục Hưng Ý, tác giả của Mona Lisa và bức bích họa Bữa tối cuối cùng. Ông hoàn thành rất ít tranh — chỉ khoảng hơn chục tác phẩm được giới nghiên cứu gán chắc cho ông — nhưng để lại hàng nghìn trang sổ tay với ghi chép về giải phẫu, nước, bay lượn, quang học, máy móc.
Chính khối sổ tay ấy, được xuất bản và nghiên cứu nhiều từ thế kỷ 19, đã biến Leonardo thành hình mẫu "con người toàn tài". Kèm theo là nhiều giai thoại: ông phát minh ra máy bay, xe tăng, ông chết trong vòng tay nhà vua Pháp, tranh của ông chứa mật mã. Bài này đi theo mốc thời gian, giải thích những gì sổ tay thật sự cho thấy, và tách sử liệu khỏi các lớp huyền thoại.
Xuất thân và những năm học việc ở Florence
Leonardo sinh ngày 15 tháng 4 năm 1452 gần thị trấn Vinci, vùng Tuscany, là con ngoài giá thú của Ser Piero, một công chứng viên, và một phụ nữ tên Caterina. Danh tính Caterina lâu nay chỉ được biết sơ sài; năm 2023 nhà nghiên cứu Carlo Vecce công bố một văn bản giải phóng nô lệ do chính Ser Piero chứng thực, từ đó đưa ra giả thuyết bà là một người phụ nữ gốc Circassia từng bị bán làm nô lệ. Giả thuyết này gây chú ý nhưng chưa được toàn bộ giới nghiên cứu chấp nhận.
Vì là con ngoài giá thú, Leonardo không được học tiếng Latin bài bản ở trường như con nhà công chứng chính thức, và không thể theo nghề cha. Ông tự gọi mình là "người không có chữ nghĩa" theo nghĩa thiếu học vấn cổ điển — điều có lẽ khiến ông dựa vào quan sát trực tiếp hơn là sách vở.
Khoảng giữa thập niên 1460, ông vào học việc ở xưởng của Andrea del Verrocchio ở Florence, một trong những xưởng lớn nhất thành phố, nơi học trò học vẽ, đúc đồng, làm khung, thiết kế lễ hội. Năm 1472 tên ông xuất hiện trong danh sách phường hội họa sĩ. Bức "Lễ rửa tội" của Verrocchio có một thiên thần do Leonardo vẽ; theo Giorgio Vasari, Verrocchio thấy học trò vẽ đẹp hơn mình nên từ đó bỏ vẽ — một giai thoại khó kiểm chứng.
Dòng thời gian cuộc đời Leonardo
Niên đại một số tác phẩm là ước lượng của giới nghiên cứu nghệ thuật.
- 15/4/1452 — sinh gần Vinci, Tuscany.
- Khoảng 1466–1476 — học việc và làm việc trong xưởng Verrocchio ở Florence.
- 1472 — có tên trong phường hội họa sĩ Florence.
- Khoảng 1482 — chuyển tới Milan, phục vụ Ludovico Sforza.
- Khoảng 1490 — bản vẽ "Người Vitruvius".
- Khoảng 1495–1498 — vẽ Bữa tối cuối cùng ở tu viện Santa Maria delle Grazie, Milan.
- 1499 — quân Pháp chiếm Milan; Leonardo rời đi.
- 1502 — làm kỹ sư quân sự cho Cesare Borgia trong khoảng một năm.
- Khoảng 1503 — bắt đầu vẽ chân dung Lisa Gherardini, tức Mona Lisa, và làm việc nhiều năm sau đó.
- 1506–1513 — trở lại Milan, lúc này dưới quyền người Pháp.
- 1513–1516 — sống ở Rome.
- 1516 — sang Pháp theo lời mời của vua François I, sống ở trang viên Clos Lucé gần Amboise.
- 2/5/1519 — mất ở Amboise.
Milan và triều đình Sforza: họa sĩ hay kỹ sư?
Khi rời Florence tới Milan khoảng năm 1482, Leonardo tự giới thiệu với Ludovico Sforza bằng một bức thư mà bản nháp còn nằm trong tập sổ tay lớn gọi là Codex Atlanticus. Trong thư, ông liệt kê hàng loạt khả năng: làm cầu di động, rút nước khỏi hào, chế tạo máy công thành, súng, xe bọc giáp; chỉ ở gần cuối mới nhắc rằng trong thời bình ông cũng làm được kiến trúc, điêu khắc và hội họa. Bức thư cho thấy ông hiểu điều một ông hoàng thời chiến cần nghe, hơn là chứng minh ông thật sự đã làm những thứ đó.
Thực tế công việc của ông ở Milan đa dạng hơn: thiết kế trang trí và máy móc sân khấu cho các lễ hội cung đình, nghiên cứu kiến trúc nhà thờ, vẽ chân dung người trong triều. Bức "Người đàn bà với con chồn ecmin", thường được xác định là Cecilia Gallerani, người tình của Ludovico, nay ở Kraków, là một trong số ít tranh chân dung chắc chắn của ông từ thời kỳ này.
Vai trò kỹ sư thủy lợi của Leonardo ở Milan, như việc cải tạo hệ thống kênh, thường bị thổi phồng trong sách phổ thông: các kênh đã có từ trước, ông nghiên cứu và vẽ chúng, có thể đề xuất cải tiến, nhưng bằng chứng về các công trình do chính ông thực hiện còn mỏng. Cách đọc thận trọng này cũng nên áp dụng cho thời gian ông làm cho Cesare Borgia năm 1502, nổi tiếng nhất nhờ một bản vẽ quy hoạch thị trấn Imola rất chính xác.
Những bức tranh: ít, chậm và nhiều thử nghiệm
Leonardo nổi tiếng là người bỏ dở. Bức "Sự tôn thờ của các nhà thông thái" (khoảng 1481) bỏ lại ở dạng phác; tượng ngựa đồng khổng lồ cho nhà Sforza chỉ tới được mẫu đất sét, và mẫu này bị lính Pháp làm hỏng sau năm 1499 khi đồng dự trữ đã được dùng đúc súng. Bích họa "Trận Anghiari" ở Florence thất bại vì kỹ thuật thử nghiệm và nay chỉ còn qua các bản chép.
Bữa tối cuối cùng là ví dụ rõ nhất cho tính thử nghiệm đó. Thay vì vẽ bích họa truyền thống trên vữa ướt — kỹ thuật bền nhưng buộc phải vẽ nhanh — Leonardo vẽ bằng màu tempera và dầu trên tường khô để có thể sửa đi sửa lại. Chỉ vài chục năm sau, lớp màu đã bong tróc. Đợt phục chế lớn kéo dài từ 1978 tới 1999 đã loại bỏ nhiều lớp vẽ đè của các thế kỷ trước; phần nguyên bản còn lại ít hơn nhiều người nghĩ.
Mona Lisa là chân dung Lisa Gherardini, vợ thương nhân Florence Francesco del Giocondo. Danh tính này từng bị nghi ngờ, nhưng năm 2005 các nhà nghiên cứu ở Heidelberg phát hiện một ghi chú bên lề năm 1503 của quan chức Agostino Vespucci, nhắc Leonardo đang vẽ chân dung Lisa del Giocondo. Ông giữ bức tranh bên mình tới cuối đời, tiếp tục sửa với kỹ thuật sfumato — chuyển sắc mờ không đường viền. Bức tranh nổi tiếng toàn cầu một phần nhờ vụ bị đánh cắp khỏi bảo tàng Louvre năm 1911 và tìm lại năm 1913.
Sổ tay: điều chúng cho thấy và điều chúng không chứng minh
Số trang sổ tay còn lại được ước tính hơn bảy nghìn, nay nằm rải rác ở nhiều thư viện và bộ sưu tập tại Ý, Pháp, Anh, Tây Ban Nha và Mỹ. Leonardo thuận tay trái và thường viết từ phải sang trái theo kiểu chữ gương. Giải thích phổ biến là để giữ bí mật, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lý do đơn giản hơn: người thuận tay trái viết như vậy sẽ không làm nhoè mực.
Về giải phẫu, ông mổ xác người ở các bệnh viện Florence, Milan và Rome, để lại những bản vẽ xương, cơ, tim, bào thai chính xác đáng kinh ngạc với thời đó. Ông nghiên cứu dòng chảy quanh van tim, sự lan truyền của sóng nước, cấu trúc cánh chim. Nhưng các ghi chép này không được công bố khi ông còn sống, nên ảnh hưởng của chúng tới khoa học đương thời rất hạn chế.
Các bản vẽ máy móc thường được gọi là "phát minh của Leonardo" cần được hiểu đúng. Nhiều thiết kế — máy bay đập cánh, "ốc vít bay", xe bọc giáp — chỉ tồn tại trên giấy, không được chế tạo và, theo các thử nghiệm dựng lại hiện đại, nhiều cái không thể hoạt động như vẽ. Một số khác là cải tiến hoặc ghi chép lại máy móc đã có của các kỹ sư cùng thời. Giá trị của sổ tay nằm ở cách quan sát và đặt câu hỏi, hơn là ở các sáng chế hoàn chỉnh.
Giai thoại và sự thật
Một số giai thoại bắt nguồn từ cuốn "Cuộc đời các họa sĩ" của Vasari (1550, bản sửa 1568) — tác phẩm quý nhưng viết ra để ca ngợi.
| Giai thoại | Điều có căn cứ |
|---|---|
| Leonardo chết trong vòng tay vua François I | Vasari kể vậy và họa sĩ Ingres đã vẽ cảnh này, nhưng một văn bản hoàng gia đề ngày 1/5/1519 cho thấy nhà vua có thể đang ở nơi khác. Chưa có kết luận. |
| Ông phát minh ra máy bay, trực thăng, xe tăng | Ông phác thảo các ý tưởng bay và xe bọc giáp; không cái nào được chế tạo hay cho thấy hoạt động được ở dạng ông vẽ. |
| Tranh của ông chứa mật mã bí ẩn | Đây là sản phẩm của tiểu thuyết và phim ảnh hiện đại. Không có bằng chứng sử học cho các "mật mã" được gán cho Bữa tối cuối cùng hay Mona Lisa. |
| Mona Lisa không có lông mày vì thời đó phụ nữ cạo lông mày | Phân tích ảnh độ phân giải cao cho thấy có dấu vết lông mày đã mờ, có thể do phục chế và lão hoá lớp màu. |
| Leonardo ăn chay | Có một số dấu hiệu trong thư của người cùng thời và trong sổ tay cho thấy ông có thể không ăn thịt, nhưng bằng chứng gián tiếp; không nên khẳng định chắc chắn. |
Di sản: con người toàn tài và cách nhìn tỉnh táo
Leonardo được coi là biểu tượng của lý tưởng Phục Hưng về con người biết nhiều lĩnh vực. Nhưng hình ảnh ấy chủ yếu được dựng lên từ thế kỷ 19, khi các sổ tay được sắp xếp, sao chép và xuất bản rộng rãi. Người cùng thời biết ông trước hết như một họa sĩ tài năng nhưng thất thường, một kỹ sư được các triều đình săn đón, và một người tổ chức lễ hội sân khấu khéo léo.
Ảnh hưởng nghệ thuật của ông thì rõ ràng: lối bố cục hình tháp, sfumato, cách thể hiện tâm lý nhân vật qua cử chỉ đã tác động tới Raphael và nhiều họa sĩ thế hệ sau. Với khoa học, đóng góp chủ yếu là gián tiếp, vì phần lớn nghiên cứu nằm trong sổ tay chưa công bố hàng thế kỷ. Các nhà sử học khoa học vì vậy thận trọng với các tuyên bố kiểu "Leonardo đi trước Galileo, Newton".
Cả thị trường nghệ thuật hiện đại cũng phản ánh sức nặng của tên tuổi ông: bức "Salvator Mundi" được bán đấu giá năm 2017 với giá kỷ lục, trong khi quyền tác giả của nó vẫn bị nhiều chuyên gia nghi ngờ. Khi gặp một tuyên bố mới về Leonardo, câu hỏi nên đặt là: dựa trên tài liệu gốc nào, ai thẩm định, và các chuyên gia khác phản hồi ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Da Vinci có phải là họ của Leonardo không?
Không hẳn. "Da Vinci" nghĩa là "đến từ Vinci", chỉ quê quán theo thói quen gọi tên thời đó. Người cùng thời gọi ông là Leonardo, hoặc Leonardo di ser Piero da Vinci, tức Leonardo con của ông Piero người Vinci. Vì vậy giới nghiên cứu thường gọi ông là Leonardo, không gọi tắt là Da Vinci.
Leonardo vẽ bao nhiêu bức tranh?
Số tranh được đa số chuyên gia công nhận là của Leonardo chỉ khoảng mười lăm tới hai mươi bức, tuỳ cách tính các tác phẩm vẽ chung với xưởng và các bức còn tranh cãi. Con số nhỏ phản ánh lối làm việc chậm, thử nghiệm và bỏ dở của ông.
Mona Lisa hiện ở đâu và vì sao ở Pháp?
Mona Lisa ở bảo tàng Louvre, Paris. Leonardo mang tranh theo khi sang Pháp năm 1516; sau khi ông mất, tranh về tay vua François I và thuộc bộ sưu tập hoàng gia Pháp, rồi được chuyển vào Louvre sau Cách mạng Pháp.
Người Vitruvius là gì?
Đây là bản vẽ khoảng năm 1490 minh hoạ tỷ lệ cơ thể người theo mô tả của kiến trúc sư La Mã Vitruvius, đặt hình người vừa trong hình tròn vừa trong hình vuông. Bản gốc ở Venice và hiếm khi được trưng bày vì dễ hỏng dưới ánh sáng.
Leonardo và Michelangelo có quen nhau không?
Có. Hai người cùng ở Florence đầu thế kỷ 16 và được giao vẽ hai bích họa đối diện nhau trong cùng một sảnh của toà thị chính; cả hai dự án đều không hoàn thành. Một số nguồn kể họ không ưa nhau, nhưng chi tiết chủ yếu là giai thoại.
Có thể xem sổ tay của Leonardo ở đâu?
Các tập lớn nằm ở Thư viện Ambrosiana (Milan), Viện Pháp (Paris), Thư viện Hoàng gia Windsor, Thư viện Anh, Thư viện Quốc gia Tây Ban Nha. Nhiều tập đã được số hoá để xem trực tuyến; bản gốc thường chỉ trưng bày trong các triển lãm đặc biệt.