Đế chế Inca là nhà nước lớn nhất châu Mỹ trước khi người châu Âu tới, trải dọc dãy Andes từ miền nam Colombia ngày nay tới miền trung Chile, với thủ đô ở Cusco (Peru). Người Inca gọi đất nước mình là Tawantinsuyu, nghĩa là "bốn phần hợp lại". Theo niên đại truyền thống, đế chế mở rộng mạnh từ khoảng năm 1438 và sụp đổ sau khi người Tây Ban Nha tới năm 1532.
Điều làm các nhà nghiên cứu ngạc nhiên là đế chế này không dùng chữ viết theo nghĩa thông thường, không có tiền tệ và chợ lớn như ở châu Âu hay châu Á, không có xe có bánh hay ngựa. Họ cai quản bằng ba công cụ: dây thắt nút quipu để ghi số liệu, một mạng đường dài hàng chục nghìn km, và chế độ lao dịch luân phiên. Bài này giải thích từng công cụ, các mốc chính và những hiểu lầm hay gặp.
Dòng thời gian: một đế chế mở rộng trong chưa đầy một thế kỷ
Niên đại truyền thống dựa trên các biên niên sử Tây Ban Nha ghi lại lời kể của người Inca, được nhà khảo cổ John Rowe sắp xếp giữa thế kỷ 20. Một số định tuổi carbon phóng xạ gần đây gợi ý việc mở rộng có thể bắt đầu sớm hơn vài thập niên.
- Khoảng thế kỷ 13: người Inca là một nhóm nhỏ ở vùng Cusco, cạnh tranh với các nhóm láng giềng.
- Khoảng 1438: theo truyền thống, Pachacuti giành quyền sau khi đẩy lùi người Chanka, rồi tái thiết Cusco và bắt đầu mở rộng.
- Khoảng 1470–1493: Topa Inca mở rộng xuống phía nam tới Chile và lên phía bắc tới Ecuador; vương quốc Chimú ven biển bị sáp nhập.
- Khoảng 1493–1527: Huayna Capac củng cố biên giới phía bắc, thường ở Quito.
- Khoảng 1527: Huayna Capac mất, có lẽ do dịch bệnh từ châu Âu đã lan tới trước cả người Tây Ban Nha; hai con trai là Huáscar và Atahualpa tranh ngôi.
- 1532: Francisco Pizarro cùng một nhóm nhỏ người Tây Ban Nha bắt Atahualpa ở Cajamarca; năm sau Atahualpa bị xử tử.
- 1536–1572: kháng cự kéo dài từ vùng Vilcabamba; năm 1572 người lãnh đạo cuối cùng là Túpac Amaru bị bắt.
Việc một nhóm nhỏ người Tây Ban Nha lật đổ được đế chế không thể hiểu nếu tách khỏi bối cảnh: dịch bệnh đã làm chết nhiều người, cuộc nội chiến vừa kết thúc, và nhiều dân tộc mới bị Inca chinh phục sẵn sàng liên minh với người đến sau.
Quipu: ghi số liệu bằng dây thắt nút
Quipu là một sợi dây chính, thường bằng bông hoặc lông lạc đà alpaca, treo hàng chục tới hàng trăm sợi dây phụ. Trên mỗi sợi, các nút thắt ở những vị trí khác nhau ghi số theo hệ thập phân vị trí: hàng đơn vị ở gần đầu dưới, rồi hàng chục, hàng trăm lên dần. Kiểu nút cũng khác nhau giữa hàng đơn vị và các hàng khác, và một khoảng trống không có nút chính là số không.
Hệ thống này được chứng minh từ đầu thế kỷ 20, khi nhà nghiên cứu người Mỹ Leland Locke phân tích các quipu trong bảo tàng và cho thấy tổng các dây phụ thường khớp với một dây tổng. Màu dây, cách xoắn sợi, thứ tự dây cho biết thêm loại thông tin: số dân, số lạc đà, lượng ngô trong kho, số người phải đi lao dịch. Người giữ quipu, gọi là khipukamayuq, là những viên chức được đào tạo, và các biên niên Tây Ban Nha kể họ đọc quipu trước toà án thời thuộc địa.
Câu hỏi còn mở là quipu có ghi được thông tin không phải số, như tên người, địa danh hay câu chuyện. Một số nhà nghiên cứu cho rằng có, dựa trên các quipu có cấu trúc khác thường và lời kể rằng người Inca dùng quipu để ghi sử. Hiện còn khoảng hơn một nghìn quipu trong các bảo tàng và bộ sưu tập, nhưng chưa ai đọc được phần không phải số một cách thuyết phục.
Qhapaq Ñan: mạng đường xuyên dãy Andes
Người Inca nối các vùng bằng một mạng đường mà các ước tính đưa ra tổng chiều dài khoảng ba mươi đến bốn mươi nghìn km, gồm hai trục chính, một chạy dọc vùng núi cao, một chạy dọc bờ biển, với nhiều nhánh ngang. Đường được lát đá ở đoạn dốc, có bậc thang, rãnh thoát nước, tường chắn. Một phần mạng đường được xây trên nền đường của các nền văn hoá trước Inca. Năm 2014, Qhapaq Ñan được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới, trải qua sáu quốc gia ngày nay.
Vì không có ngựa hay xe có bánh, đường chủ yếu dành cho người đi bộ và đàn lạc đà llama chở hàng. Dọc đường có các trạm nghỉ tambo chứa lương thực và vật dụng. Người đưa tin chasqui chạy tiếp sức giữa các chặng ngắn, truyền tin miệng và quipu; các biên niên Tây Ban Nha kể tin có thể đi hàng trăm km trong một ngày.
Qua những hẻm vực sâu, người Inca làm cầu treo bện từ cỏ. Cầu phải được bện lại định kỳ vì cỏ mục, và trách nhiệm ấy giao cho các cộng đồng sống gần. Cầu Q'eswachaka ở vùng Cusco vẫn được cư dân địa phương bện lại hằng năm theo kỹ thuật truyền thống, và tập tục này cũng được UNESCO ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể.
Một nền kinh tế không có chợ lớn: lao dịch và kho dự trữ
Ayllu, đơn vị cơ sở. Xã hội Andes tổ chức theo ayllu, các nhóm họ hàng cùng giữ đất đai và chia việc với nhau. Nhà nước Inca xây lên trên nền tảng có sẵn này chứ không phá bỏ nó.
Mit'a, thuế bằng lao động. Thay vì nộp tiền, mỗi hộ phải đóng góp thời gian lao động theo lượt: làm ruộng của nhà nước, xây đường, làm lính, dệt vải, khai mỏ. Đổi lại, nhà nước có nghĩa vụ cấp lương thực, chicha (đồ uống lên men từ ngô) và tổ chức lễ hội cho người đi lao dịch. Các nhà nghiên cứu gọi đây là quan hệ có đi có lại, dù không cân bằng.
Đất chia ba phần. Theo các biên niên Tây Ban Nha, đất được chia thành phần của nhà nước, phần dành cho việc thờ cúng thần mặt trời và các đền, và phần của cộng đồng. Mô hình ba phần gọn gàng này có lẽ đã bị người Tây Ban Nha đơn giản hoá; thực tế khác nhau nhiều theo vùng.
Kho qollqa. Hàng nghìn kho chứa xây trên sườn đồi thoáng gió, chứa ngô, khoai tây đông khô chuño, vải, vũ khí. Kho giúp nuôi quân, nuôi người lao dịch và cứu đói khi mất mùa. Người Tây Ban Nha đến còn thấy nhiều kho đầy ắp.
Ruộng bậc thang và thích nghi độ cao. Ruộng bậc thang, kênh dẫn nước và việc trồng trọt ở nhiều tầng độ cao khác nhau giúp tận dụng các vùng khí hậu khác nhau trên cùng một sườn núi, từ ngô ở thung lũng ấm tới khoai tây và quinoa ở vùng cao.
Mặt trời, xác ướp các vua và động lực mở rộng
Nhà vua Inca được coi là con của thần mặt trời Inti. Đền mặt trời Coricancha ở Cusco, theo lời người Tây Ban Nha chứng kiến, có tường phủ vàng; về sau một tu viện được xây trên nền đền, và những bức tường đá Inca nguyên bản vẫn còn trong đó. Nghi lễ nhà nước gắn với lịch nông vụ, với các ngọn núi thiêng và nguồn nước.
Một tập tục khiến người Tây Ban Nha kinh ngạc là thi hài ướp của các vua đã mất vẫn được coi như còn sống: được chăm sóc, mời dự lễ hội, và vẫn giữ đất đai, cung điện, người phục dịch thông qua dòng họ của vua, gọi là panaqa. Vì tài sản của vua cũ không chuyển cho người kế vị, mỗi vua mới phải tự tạo ra đất đai và của cải cho mình và dòng họ mình.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng tập tục "thừa kế tách đôi" này là một động lực của việc mở rộng lãnh thổ liên tục: vua mới cần đất mới. Giả thuyết này được nhiều người nhắc đến nhưng cũng bị phê bình là quá đơn giản, vì chinh phục còn do an ninh biên giới, tài nguyên và uy tín. Dù cách giải thích nào đúng hơn, nó cho thấy chính trị Inca gắn chặt với nghi lễ và quan hệ dòng họ, khác với hình ảnh một nhà nước vận hành thuần tuý bằng tính toán hành chính.
Hiểu lầm phổ biến về người Inca
Một số hình ảnh quen thuộc cần được chỉnh lại.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| "Inca" là tên một dân tộc | Inca vốn là danh hiệu của người cai trị và dòng tộc quý tộc ở Cusco. Cư dân đế chế thuộc hàng trăm nhóm nói nhiều ngôn ngữ, phổ biến nhất là tiếng Quechua. |
| Người Inca xây mọi thứ không cần vữa | Kiểu tường đá mài khít không vữa nổi tiếng chỉ dùng cho công trình quan trọng ở Cusco, Machu Picchu và vài nơi khác. Phần lớn nhà cửa xây bằng đá thô với vữa đất hoặc gạch không nung. |
| Không có chữ viết nên không có lịch sử | Lịch sử được lưu giữ qua quipu, truyền khẩu của những người chuyên trách và các nghi lễ; người Tây Ban Nha ghi lại nhiều lời kể này. |
| El Dorado là thành phố vàng của Inca | Truyền thuyết El Dorado gốc từ nghi lễ của người Muisca ở Colombia, không liên quan đến người Inca. |
| Machu Picchu là "thành phố thất lạc" | Nông dân địa phương vẫn biết và sống gần đó; năm 1911 Hiram Bingham đưa nó ra với thế giới bên ngoài. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là điền trang hoàng gia của Pachacuti. |
Cũng nên thận trọng với con số dân số của đế chế. Ước tính dao động rất rộng, từ vài triệu tới hơn mười triệu người, vì không có điều tra nào còn lại nguyên vẹn và dân số đã giảm mạnh do dịch bệnh ngay trước khi người Tây Ban Nha ghi chép.
Nguồn sử liệu: đọc biên niên Tây Ban Nha thế nào
Vì người Inca không viết theo kiểu châu Âu, hiểu biết về lịch sử chính trị của họ phụ thuộc nhiều vào các biên niên sử viết sau năm 1532. Một số tác giả là người Tây Ban Nha có mặt trong cuộc chinh phục hoặc là viên chức thuộc địa, như Pedro Cieza de León, người đi khắp vùng Andes và ghi chép tỉ mỉ. Một số khác là người lai hoặc người bản xứ, như Inca Garcilaso de la Vega, con trai một người Tây Ban Nha và một công chúa Inca, và Felipe Guaman Poma de Ayala, tác giả một bộ sách dài có hàng trăm hình vẽ về đời sống Andes.
Mỗi nguồn có góc nhìn riêng. Biên niên của người chinh phục có xu hướng biện minh cho cuộc chinh phục; Garcilaso viết ở Tây Ban Nha nhiều năm sau, có phần lý tưởng hoá quá khứ của dòng họ mẹ; Guaman Poma vừa ca ngợi vừa phê phán cả người Inca lẫn chính quyền thuộc địa. Ngoài ra, các thông tin về dòng dõi vua Inca phần lớn đến từ giới quý tộc Cusco, nên những dân tộc bị chinh phục ít có tiếng nói.
Khảo cổ học giúp kiểm tra các nguồn này. Các khai quật ở trạm tambo, kho qollqa, các khu mộ và đường sá cho thấy quy mô thật của bộ máy, đồng thời chỉ ra những khác biệt giữa mô hình "lý tưởng" trong biên niên và thực tế đa dạng ở từng vùng. Định tuổi carbon phóng xạ cũng đang khiến các nhà nghiên cứu xem lại mốc năm 1438 của niên đại truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Thủ đô của đế chế Inca ở đâu?
Thủ đô là Cusco, ở vùng núi cao miền nam Peru ngày nay. Theo truyền thống, Pachacuti cho tái thiết thành phố với các đền và cung điện bằng đá mài khít. Nhiều tường đá Inca vẫn còn làm móng cho các công trình thời thuộc địa trong trung tâm Cusco hiện nay.
Người Inca nói tiếng gì?
Ngôn ngữ hành chính là một dạng tiếng Quechua, được nhà nước phổ biến khắp đế chế. Các ngữ hệ Quechua ngày nay vẫn có hàng triệu người nói ở Peru, Bolivia, Ecuador và các nước lân cận. Trong đế chế còn nhiều ngôn ngữ khác như Aymara.
Đường Inca dài bao nhiêu?
Các ước tính thường đưa ra khoảng ba mươi đến bốn mươi nghìn km cho toàn mạng, tuỳ cách tính các nhánh. Hồ sơ Di sản thế giới năm 2014 chỉ bao gồm những đoạn được chọn để bảo tồn, ngắn hơn nhiều so với toàn bộ mạng đường.
Quipu có thể đọc được hôm nay không?
Phần số đọc được khá chắc chắn nhờ hệ thập phân vị trí. Phần có thể ghi thông tin không phải số thì chưa giải mã được. Các nhà nghiên cứu đang dùng cơ sở dữ liệu số hoá hàng trăm quipu để tìm quy luật.
Vì sao một nhóm nhỏ người Tây Ban Nha lật đổ được đế chế Inca?
Các nhà sử học nêu nhiều yếu tố cùng lúc: dịch đậu mùa đã làm chết nhiều người kể cả hoàng đế, nội chiến giữa hai anh em tranh ngôi, việc bắt giữ Atahualpa làm tê liệt bộ máy tập trung quanh một người, ưu thế ngựa và kim loại, và sự liên minh của các dân tộc từng bị Inca chinh phục.
Người Inca có tiền không?
Không có tiền xu như châu Âu hay châu Á. Nhà nước vận hành nhờ lao dịch và kho dự trữ; trao đổi trong dân diễn ra theo hình thức đổi hàng và nghĩa vụ có đi có lại trong cộng đồng. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở vùng ven biển phía bắc có những hình thức trao đổi phức tạp hơn.