Chiến tranh Lạnh là thời kỳ đối đầu kéo dài khoảng từ năm 1947 đến năm 1991 giữa Mỹ cùng các đồng minh phương Tây và Liên Xô cùng các nước khối phía Đông. Gọi là "lạnh" vì hai siêu cường chưa bao giờ đánh nhau trực tiếp; họ cạnh tranh bằng liên minh quân sự, chạy đua vũ trang, viện trợ, tuyên truyền, khoa học, không gian, và ủng hộ các bên đối địch trong những cuộc xung đột ở nơi khác.
Chiến tranh Lạnh kết thúc qua một chuỗi sự kiện liên tiếp: các nước Đông Âu thay đổi thể chế năm 1989, bức tường Berlin mở cửa đêm 9 tháng 11 năm 1989, nước Đức thống nhất ngày 3 tháng 10 năm 1990, và Liên Xô giải thể cuối tháng 12 năm 1991. Vì sao nó kết thúc mà không dẫn tới chiến tranh nóng giữa hai siêu cường là một trong những câu hỏi lớn của sử học hiện đại.
Từ đồng minh thành đối thủ
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ, Anh và Liên Xô là đồng minh chống phe Trục. Nhưng ngay từ các hội nghị Yalta và Potsdam năm 1945, bất đồng đã lộ ra, đặc biệt về tương lai của Ba Lan và các nước Đông Âu mà Hồng quân Liên Xô đang kiểm soát, cũng như về số phận nước Đức. Hai bên có hai hệ tư tưởng, hai mô hình kinh tế và hai cách hiểu rất khác nhau về an ninh: Liên Xô, sau những tổn thất khủng khiếp, muốn có vùng đệm thân thiện ở phía tây; Mỹ và Anh muốn các nước châu Âu tự do lựa chọn chính phủ và mở cửa thương mại.
Tháng 3 năm 1946, cựu thủ tướng Anh Winston Churchill, phát biểu tại Fulton, Mỹ, nói rằng một "bức màn sắt" đã buông xuống ngang châu Âu. Tháng 3 năm 1947, Tổng thống Mỹ Harry Truman tuyên bố Mỹ sẽ hỗ trợ các nước chống lại sức ép từ bên ngoài, sau này gọi là Học thuyết Truman; cùng năm, Kế hoạch Marshall được công bố để viện trợ tái thiết châu Âu. Liên Xô và các nước Đông Âu từ chối tham gia kế hoạch này. Nhiều sách giáo khoa lấy năm 1947 làm mốc mở đầu.
Cụm từ "chiến tranh lạnh" được nhà văn George Orwell dùng trong một bài báo năm 1945 và trở nên phổ biến sau khi nhà báo Mỹ Walter Lippmann lấy làm tên một cuốn sách năm 1947.
Dòng thời gian bốn thập kỷ đối đầu
Các mốc dưới đây được chọn để thấy nhịp căng thẳng và hoà hoãn luân phiên.
- 1948–1949: Liên Xô phong toả Tây Berlin; phương Tây tiếp tế bằng cầu hàng không gần một năm.
- 4/1949: Thành lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO); tháng 8 Liên Xô thử thành công bom nguyên tử; nước Đức chia thành hai nhà nước.
- 1950–1953: Chiến tranh Triều Tiên, cuộc xung đột lớn đầu tiên mà hai khối đứng sau hai phía.
- 5/1955: Liên Xô và các nước Đông Âu lập Khối Hiệp ước Warszawa.
- 10/1957: Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên Sputnik, mở đầu cuộc đua không gian.
- 13/8/1961: Bức tường Berlin được dựng lên.
- 10/1962: Khủng hoảng tên lửa Cuba, thời điểm hai siêu cường đến gần chiến tranh hạt nhân nhất; năm sau hai bên lập đường dây liên lạc trực tiếp.
- 1969: Tàu Apollo 11 của Mỹ đưa người lên Mặt Trăng.
- 1972–1975: Giai đoạn hoà hoãn: các hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược, Định ước Helsinki năm 1975.
- 12/1979: Liên Xô đưa quân vào Afghanistan; căng thẳng trở lại trong đầu thập niên 1980.
- 1985: Mikhail Gorbachev lãnh đạo Liên Xô, khởi xướng cải tổ và công khai.
- 12/1987: Mỹ và Liên Xô ký hiệp ước loại bỏ tên lửa tầm trung.
- 1989–1991: Đông Âu thay đổi, bức tường Berlin mở cửa, nước Đức thống nhất, Khối Warszawa giải thể tháng 7 năm 1991, Liên Xô giải thể ngày 26 tháng 12 năm 1991.
Bức tường Berlin: 28 năm chia cắt một thành phố
Sau chiến tranh, Berlin nằm sâu trong vùng chiếm đóng của Liên Xô nhưng bản thân thành phố cũng chia thành bốn khu: ba khu phía tây của Mỹ, Anh, Pháp hợp thành Tây Berlin, khu phía đông thuộc Liên Xô và trở thành thủ đô của Cộng hoà Dân chủ Đức. Vì đường ranh trong thành phố khá dễ qua lại, trong những năm 1949–1961 có khoảng hơn hai triệu rưỡi người, theo nhiều nguồn, đã rời Đông Đức sang phía tây, phần đông là người trẻ và có tay nghề.
Đêm 12 rạng sáng 13 tháng 8 năm 1961, chính quyền Đông Đức cho chăng rào và chặn đường, sau đó xây dựng dần thành một hệ thống tường và vùng cấm bao quanh Tây Berlin, dài khoảng 155 km. Các gia đình bị chia cắt chỉ sau một đêm. Theo nghiên cứu của các cơ quan tưởng niệm ở Berlin, ít nhất khoảng 140 người đã thiệt mạng khi tìm cách vượt qua bức tường trong suốt thời gian nó tồn tại.
Tối ngày 9 tháng 11 năm 1989, trong bối cảnh biểu tình lớn ở Đông Đức và làn sóng người dân rời đi qua Hungary, một quan chức Đông Đức công bố quy định đi lại mới trong một cuộc họp báo và khi được hỏi, nói nhầm rằng quy định có hiệu lực "ngay lập tức". Hàng nghìn người kéo đến các cửa khẩu, lính gác cuối cùng mở cổng. Hình ảnh người dân hai bên trèo lên tường trở thành biểu tượng của sự kết thúc Chiến tranh Lạnh. Ngày nay một số đoạn tường còn được giữ lại làm di tích.
Cạnh tranh ngoài châu Âu và trên mọi lĩnh vực
Châu Âu là nơi ranh giới hai khối rõ ràng nhất, nên xung đột nóng chủ yếu diễn ra ở nơi khác. Ở châu Á, châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh, nhiều cuộc nội chiến và chiến tranh khu vực có sự can dự của hai siêu cường qua viện trợ, cố vấn hay hỗ trợ các phe đối lập, mà giới nghiên cứu gọi là các cuộc chiến tranh uỷ nhiệm. Nhiều nước mới độc lập không muốn đứng về bên nào đã lập Phong trào Không liên kết, với hội nghị thượng đỉnh đầu tiên ở Belgrade năm 1961.
Cạnh tranh còn diễn ra trong khoa học, giáo dục, thể thao, văn hoá. Cú sốc Sputnik khiến Mỹ đầu tư mạnh vào giáo dục khoa học và lập cơ quan hàng không vũ trụ NASA năm 1958. Liên Xô đưa người đầu tiên vào vũ trụ năm 1961, Mỹ đưa người đầu tiên lên Mặt Trăng năm 1969. Các kỳ Thế vận hội trở thành sân khấu biểu tượng, đến mức Mỹ và nhiều nước tẩy chay Thế vận hội Moskva năm 1980, rồi Liên Xô và đa số đồng minh tẩy chay Thế vận hội Los Angeles năm 1984.
Cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân tạo ra một trạng thái mà các nhà chiến lược gọi là "huỷ diệt lẫn nhau được bảo đảm": vì mỗi bên đều đủ sức gây thiệt hại không thể chấp nhận cho bên kia, không bên nào có động cơ khai chiến trước. Đây là một trong những lời giải thích vì sao Chiến tranh Lạnh không trở thành chiến tranh nóng giữa hai siêu cường.
Hiểu lầm phổ biến
"Bức tường Berlin là ranh giới giữa Đông Đức và Tây Đức." Không chính xác. Biên giới giữa hai nước Đức dài hơn nhiều và cũng được rào chắn kiên cố. Bức tường Berlin chỉ bao quanh Tây Berlin, một vùng nằm lọt giữa lãnh thổ Đông Đức, cách biên giới Tây Đức khoảng hơn 150 km.
"Bức tường bị phá sập trong đêm 9 tháng 11 năm 1989." Đêm đó các cửa khẩu được mở và người dân tự đục những mảnh nhỏ làm kỷ niệm, nhưng phần lớn bức tường vẫn đứng nguyên. Việc tháo dỡ có tổ chức bắt đầu từ giữa năm 1990 và kéo dài tới năm 1992.
"Chiến tranh Lạnh chỉ là chuyện của hai nước." Hai siêu cường dẫn dắt, nhưng các đồng minh như Anh, Pháp, Tây Đức, Trung Quốc, Cuba, các nước Đông Âu và nhiều nước mới độc lập đều có chính sách riêng, đôi khi trái ý chính đồng minh lớn của mình. Quan hệ Xô – Trung căng thẳng từ cuối thập niên 1950 là một ví dụ.
Vì sao Chiến tranh Lạnh kết thúc
Có nhiều cách giải thích, thường được kết hợp với nhau. Cách thứ nhất nhấn mạnh sức ép từ bên ngoài: chính sách cứng rắn và chạy đua quốc phòng của Mỹ dưới thời Tổng thống Ronald Reagan đầu thập niên 1980 làm gánh nặng của Liên Xô thêm trầm trọng. Cách thứ hai nhấn mạnh nguyên nhân bên trong: kinh tế kế hoạch của Liên Xô tăng trưởng chậm lại từ thập niên 1970, giá dầu giảm giữa thập niên 1980 làm hụt nguồn thu, cuộc chiến ở Afghanistan kéo dài tốn kém.
Cách thứ ba đặt trọng tâm vào lựa chọn của cá nhân, đặc biệt là Mikhail Gorbachev: ông chủ trương cải tổ, nới lỏng kiểm soát thông tin, ký các hiệp ước cắt giảm vũ khí và quan trọng nhất là không can thiệp quân sự khi các nước Đông Âu thay đổi năm 1989. Cách thứ tư nhấn vào xã hội: phong trào công đoàn Đoàn kết ở Ba Lan, các cuộc biểu tình ôn hoà ở Đông Đức, Tiệp Khắc, chuỗi người nắm tay nhau qua ba nước Baltic tháng 8 năm 1989. Phần lớn sử gia cho rằng không yếu tố nào tự nó đủ; sự kết thúc là kết quả của sự gặp nhau giữa các yếu tố đó.
Tranh luận sử học: ai khởi đầu, và nên nhìn lại thế nào
Những năm 1950, trường phái được gọi là "chính thống" ở phương Tây cho rằng Chiến tranh Lạnh bắt nguồn từ chính sách bành trướng của Liên Xô, còn Mỹ chỉ phản ứng. Từ cuối thập niên 1950 và đặc biệt thập niên 1960, trường phái "xét lại", tiêu biểu là sử gia William Appleman Williams, lập luận rằng nhu cầu mở rộng thị trường và ảnh hưởng của Mỹ cũng là động lực quan trọng, và Liên Xô có những lo ngại an ninh chính đáng sau chiến tranh.
Từ thập niên 1970–1980, các nhà nghiên cứu "hậu xét lại" tìm cách tổng hợp, nhấn mạnh sự hiểu lầm lẫn nhau và vòng xoáy hành động – phản ứng. Sau năm 1991, khi một phần lưu trữ của Liên Xô và các nước Đông Âu được mở, các nghiên cứu mới cho thấy bức tranh phức tạp hơn ở cả hai phía. Ngày nay, cách tiếp cận được nhiều người chấp nhận là xem Chiến tranh Lạnh như một hệ thống toàn cầu với nhiều chủ thể, trong đó các nước nhỏ và các phong trào trong nước cũng có tiếng nói riêng chứ không chỉ là quân cờ của hai siêu cường.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh Lạnh bắt đầu chính xác năm nào?
Không có ngày tuyên chiến nên cũng không có ngày bắt đầu chính thức. Các mốc hay được dùng là năm 1946 với bài phát biểu "bức màn sắt", năm 1947 với Học thuyết Truman và Kế hoạch Marshall, hoặc năm 1948 với cuộc phong toả Berlin. Sách giáo khoa Việt Nam thường lấy năm 1947.
Bức tường Berlin dài bao nhiêu và tồn tại bao lâu?
Hệ thống tường bao quanh Tây Berlin dài khoảng 155 km, trong đó đoạn chia đôi thành phố dài khoảng 43 km, tồn tại từ ngày 13 tháng 8 năm 1961 đến đêm 9 tháng 11 năm 1989, tức hơn 28 năm. Việc tháo dỡ chính thức diễn ra trong các năm 1990–1992.
Khủng hoảng tên lửa Cuba kết thúc ra sao?
Sau mười ba ngày căng thẳng tháng 10 năm 1962, Liên Xô đồng ý rút các tên lửa khỏi Cuba để đổi lấy cam kết của Mỹ không xâm lược Cuba, kèm một thoả thuận không công khai về việc Mỹ rút tên lửa khỏi Thổ Nhĩ Kỳ. Sau khủng hoảng, hai bên lập đường dây liên lạc trực tiếp để tránh hiểu lầm.
Vì sao gọi khối phía Đông và khối phương Tây?
Đây là cách gọi theo vị trí ở châu Âu: các nước Đông Âu liên kết với Liên Xô nằm ở phía đông đường ranh giới, các nước Tây Âu liên kết với Mỹ ở phía tây. Về sau cách gọi được mở rộng ra cả những nước ở các châu lục khác theo liên minh của họ, dù không còn khớp với địa lý.
Ngày thống nhất nước Đức là ngày nào?
Ngày 3 tháng 10 năm 1990, Cộng hoà Dân chủ Đức chính thức gia nhập Cộng hoà Liên bang Đức. Trước đó, hai nước Đức và bốn cường quốc chiếm đóng đã ký Hiệp ước về giải quyết cuối cùng đối với nước Đức tháng 9 năm 1990. Ngày 3 tháng 10 trở thành ngày lễ quốc gia của Đức.
Chiến tranh Lạnh có thật sự "lạnh" không?
Chỉ lạnh ở quan hệ trực tiếp giữa hai siêu cường. Nhiều cuộc chiến tranh khu vực và nội chiến trong thời kỳ này gây ra thương vong rất lớn, với sự can dự của các nước lớn. Vì vậy nhiều sử gia ở các nước đang phát triển cho rằng tên gọi phản ánh góc nhìn của châu Âu và Bắc Mỹ nhiều hơn.