Carthage là thành phố do người Phoenicia từ Tyre lập ở bờ biển Tunisia ngày nay, theo truyền thống vào cuối thế kỷ 9 TCN, rồi trở thành cường quốc hàng hải ở tây Địa Trung Hải. Từ năm 264 đến năm 146 TCN, Carthage và La Mã đánh nhau ba lần, gọi là các cuộc chiến tranh Punic, từ chữ Latinh Punicus chỉ người gốc Phoenicia.
Cuộc chiến thứ nhất giành Sicily, cuộc thứ hai là cuộc chiến của Hannibal với cuộc vượt dãy Alps nổi tiếng, cuộc thứ ba kết thúc bằng việc thành Carthage bị phá huỷ. Gần như mọi điều ta biết đều do người Hy Lạp và La Mã viết, vì văn liệu của Carthage đã mất. Bài này đi qua ba cuộc chiến theo mốc, và chỉ ra chỗ nào là định kiến của người thắng, chỗ nào là huyền thoại hiện đại.
Carthage trước khi gặp La Mã
Truyền thuyết kể nữ hoàng Elissa, người La Mã gọi là Dido, chạy khỏi Tyre và lập thành ở Bắc Phi. Các tác giả cổ đưa ra năm 814 hoặc 813 TCN; khảo cổ ở Carthage tìm thấy dấu vết cư trú từ khoảng cuối thế kỷ 9 hoặc thế kỷ 8 TCN, khá gần với truyền thống. Tên thành trong tiếng Phoenicia có nghĩa là "thành phố mới".
Đến thế kỷ 6–5 TCN, Carthage đã dẫn đầu mạng lưới các thương điếm Phoenicia phía tây, kiểm soát bờ biển Bắc Phi, phần lớn Sardinia, tây Sicily và một số điểm ở Tây Ban Nha. Thành phố giàu nhờ buôn bán đường biển và nhờ vùng nông nghiệp màu mỡ phía sau. Một chuyên luận nông học của người Carthage tên Mago nổi tiếng tới mức sau khi Carthage mất, Viện nguyên lão La Mã cho dịch sang tiếng Latinh, theo lời Pliny.
Về thể chế, Carthage là một nước cộng hoà quý tộc: đứng đầu là hai quan chấp chính gọi là suffete bầu hằng năm, có hội đồng và hội nghị công dân. Aristotle, trong tác phẩm Chính trị học, đã dành một đoạn khen thể chế Carthage ổn định và cân bằng. Quân đội Carthage dựa nhiều vào lính đánh thuê và lính từ các dân tộc đồng minh, khác với quân đội công dân của La Mã; đây là điểm mạnh về quy mô nhưng là điểm yếu khi ngân khố cạn.
Thương nhân và nhà thám hiểm: Carthage ngoài chiến trận
Sách sử thường chỉ nhắc Carthage khi nó đánh nhau với Hy Lạp ở Sicily hay với La Mã. Nhưng nguồn sống của thành phố là buôn bán. Thuyền Carthage chở rượu, dầu, vải nhuộm, đồ gốm, đồ thuỷ tinh đi khắp tây Địa Trung Hải, mua về bạc Tây Ban Nha, thiếc từ phía bắc qua các trung gian, vàng và ngà từ châu Phi. Carthage ký hiệp ước thương mại với nhiều nước, kể cả với chính La Mã: Polybius chép lại một hiệp ước rất sớm giữa hai bên, quy định vùng biển nào thuyền La Mã không được đến buôn bán.
Một văn bản đặc biệt còn lại là bản tiếng Hy Lạp kể chuyến đi của Hanno, một người Carthage dẫn đoàn thuyền ra khỏi eo Gibraltar, đi dọc bờ Tây Phi để lập thương điếm, có lẽ vào khoảng thế kỷ 5 TCN. Văn bản mô tả núi lửa, rừng rậm và những sinh vật lông lá mà thuỷ thủ gọi là "gorillai", từ đó về sau sinh ra tên gọi loài khỉ đột. Đoàn của Hanno đi xa tới đâu thì giới nghiên cứu còn tranh luận, từ bờ biển Maroc cho tới vùng vịnh Guinea.
Những thông tin này cho thấy Carthage là một trung tâm kinh tế và hàng hải lớn, chứ không chỉ là "đối thủ của La Mã". Chính sự giàu có ấy giải thích vì sao Carthage chịu nổi những khoản bồi thường khổng lồ sau mỗi lần thua trận, và vì sao sự hồi phục nhanh của nó lại khiến một phần giới cầm quyền La Mã lo ngại.
Chiến tranh Punic lần thứ nhất (264–241 TCN): giành Sicily
Cuộc chiến bắt đầu từ một chuyện địa phương ở Sicily và kéo dài hơn hai mươi năm.
- 264 TCN: một nhóm lính đánh thuê chiếm thành Messana ở mũi đông bắc Sicily cầu cứu cả hai phía; La Mã nhận lời, đưa quân sang đảo lần đầu tiên.
- Thập niên 260 TCN: La Mã, vốn là cường quốc trên bộ, xây dựng hạm đội lớn. Polybius kể họ đóng tàu theo mẫu một chiến thuyền Carthage mắc cạn.
- 256–255 TCN: La Mã đổ quân sang Bắc Phi nhưng thất bại.
- Các năm sau: chiến sự giằng co ở Sicily; cả hai bên mất nhiều hạm đội vì bão và giao tranh.
- 241 TCN: La Mã thắng trận hải chiến gần quần đảo Aegates; Carthage xin hoà, rời Sicily và chịu bồi thường lớn.
- Khoảng 238 TCN: khi Carthage đang bận dẹp cuộc nổi dậy của chính lính đánh thuê không được trả lương, La Mã lấy luôn Sardinia và Corsica.
Việc mất Sardinia trong lúc khó khăn để lại mối hận lâu dài ở Carthage. Nhiều sử gia cổ, và cả hiện đại, coi đây là một nguồn gốc của cuộc chiến lần thứ hai.
Chiến tranh Punic lần thứ hai (218–201 TCN): cuộc chiến của Hannibal
Sau khi mất các đảo, gia tộc Barca của Carthage xây dựng một vùng ảnh hưởng lớn ở Tây Ban Nha, giàu mỏ bạc, với thủ phủ Carthago Nova, nay là Cartagena. Năm 219 TCN, Hannibal, con trai Hamilcar Barca, vây và chiếm thành Saguntum, đồng minh của La Mã. La Mã tuyên chiến.
Năm 218 TCN, thay vì chờ La Mã đánh sang, Hannibal dẫn quân đi đường bộ qua miền nam nước Pháp và vượt dãy Alps vào Ý, mang theo cả voi chiến. Ông tới Ý với lực lượng hao hụt nặng sau chặng vượt núi, nhưng thắng liền ba trận lớn: Trebia năm 218, hồ Trasimene năm 217, và Cannae năm 216 TCN, trận đánh được các trường quân sự đời sau nghiên cứu như một hình mẫu bao vây. Con đường ông vượt Alps chính xác ở đèo nào vẫn được tranh luận đến nay.
Dù vậy, Hannibal không chiếm được thành La Mã. Phần lớn đồng minh ở trung Ý vẫn trung thành với La Mã, và La Mã đổi sang chiến lược tránh giao chiến lớn, bào mòn đối phương, gắn với tên Fabius Maximus. Trong khi Hannibal ở lại Ý hơn mười lăm năm, Publius Cornelius Scipio chiếm Carthago Nova năm 209 TCN, đánh bật Carthage khỏi Tây Ban Nha, rồi đổ quân sang Bắc Phi. Hannibal bị gọi về và thua ở Zama năm 202 TCN. Hoà ước năm 201 TCN buộc Carthage nộp gần hết hạm đội, bồi thường trong năm mươi năm và không được gây chiến khi La Mã không cho phép.
Chiến tranh Punic lần thứ ba (149–146 TCN) và kết cục của Carthage
Dù bị ràng buộc, Carthage hồi phục kinh tế nhanh và trả xong khoản bồi thường sớm. Ở La Mã, một nhóm trong Viện nguyên lão coi đó là mối đe doạ. Cato Già nổi tiếng vì thói quen kết thúc mọi bài phát biểu bằng lời đòi tiêu diệt Carthage; câu Latinh "Carthago delenda est" mà ta hay trích là dạng rút gọn do người đời sau đặt, còn việc ông kiên trì đòi điều đó thì được Plutarch và các nguồn khác xác nhận.
Cái cớ đến khi Carthage, bị vua Numidia láng giềng lấn đất nhiều năm, đã tự cầm quân chống lại mà không xin phép La Mã. La Mã tuyên chiến và đưa ra những yêu cầu ngày càng nặng, cuối cùng đòi dân Carthage rời thành phố để định cư xa biển. Carthage từ chối và chịu vây ba năm. Năm 146 TCN, quân La Mã do Scipio Aemilianus chỉ huy chiếm thành; thành phố bị phá huỷ, cư dân còn sống bị bán làm nô lệ, vùng đất thành tỉnh Africa của La Mã.
Cùng năm đó, La Mã cũng phá huỷ thành Corinth ở Hy Lạp. Năm 146 TCN vì vậy thường được coi là mốc La Mã trở thành thế lực không đối thủ ở Địa Trung Hải. Chỉ khoảng một thế kỷ sau, Julius Caesar và Augustus cho lập lại một thành La Mã ngay trên đất Carthage, và Carthage La Mã trở thành một trong những thành phố lớn nhất của đế quốc ở phía tây.
Huyền thoại và sự thật về Carthage
Một số câu chuyện được nhắc rất nhiều nhưng có gốc gác đáng ngờ.
| Câu chuyện | Thực tế theo sử liệu |
|---|---|
| La Mã rắc muối lên đất Carthage để không gì mọc được | Không có nguồn cổ nào kể chuyện này. Nó xuất hiện trong sách sử từ khoảng thế kỷ 19–20, có lẽ do lẫn với các nghi thức nguyền rủa đất trong văn bản cổ ở Cận Đông. La Mã còn lập lại thành phố ở đó. |
| Người Carthage gian trá bẩm sinh | "Lòng tin kiểu Punic" là thành ngữ La Mã chỉ sự bội tín. Đó là định kiến của đối thủ, không phải nhận định của sử học. |
| Hannibal mang hàng trăm con voi qua Alps | Các nguồn cổ cho con số vài chục con khi xuất phát; phần lớn chết trong năm đầu ở Ý. |
| Carthage thua vì kém văn minh | Carthage giàu, có thể chế được Aristotle khen, kỹ thuật đóng tàu và nông học được La Mã học theo. Các giải thích về thất bại tập trung vào nguồn nhân lực, đồng minh và chiến lược. |
Chuyện muối là ví dụ đáng nhớ về cách một chi tiết không có nguồn có thể đi vào sách giáo khoa và tồn tại hàng trăm năm chỉ vì nó kể hay.
Đọc lịch sử Carthage qua nguồn của người thắng
Thư viện Carthage không còn; nguồn La Mã cho biết sau năm 146 TCN, sách vở trong thành được trao cho các vua Numidia đồng minh. Không còn một cuốn sử nào do người Carthage viết. Những gì ta có là Polybius, sử gia Hy Lạp sống ở La Mã và thân cận với gia đình Scipio, có mặt khi thành Carthage thất thủ; Livy, người La Mã viết hơn một thế kỷ sau; cùng một số tác giả khác.
Polybius được đánh giá cao vì cẩn thận và có kinh nghiệm thực tế, ông từng đi lại con đường qua Alps để tìm hiểu hành trình của Hannibal. Nhưng ông nhìn từ phía La Mã. Livy thì viết để ca ngợi đức tính La Mã, và những đoạn mô tả tính cách người Carthage của ông chứa nhiều định kiến. Vì vậy Hannibal hiện lên trong sử sách vừa như một thiên tài quân sự vừa như hiện thân của sự tàn nhẫn và gian xảo, hai mặt đều phục vụ câu chuyện về một La Mã kiên cường.
Khảo cổ giúp cân bằng phần nào. Cảng tròn của Carthage, với một hòn đảo nhỏ ở giữa làm trụ sở chỉ huy và các ụ tàu xếp quanh, được khai quật và xác nhận đúng như mô tả của Appian. Các khu nhà, xưởng, nghĩa địa cho thấy một đô thị đông đúc, giao thương rộng. Một số tục lệ của Carthage, như các khu mộ trẻ em mà khảo cổ gọi là tophet, vẫn là đề tài tranh luận giữa các học giả về cách diễn giải, và không nên trình bày một chiều.
Câu hỏi thường gặp
Chữ "Punic" nghĩa là gì?
Punic đến từ chữ Latinh Punicus, cách người La Mã gọi người Phoenicia và con cháu họ ở phương tây, đặc biệt là người Carthage. Vì vậy các cuộc chiến giữa La Mã và Carthage được gọi là chiến tranh Punic, và tiếng nói của Carthage được gọi là tiếng Punic.
Di tích Carthage ngày nay ở đâu?
Di tích nằm ở ngoại ô Tunis, thủ đô Tunisia, được UNESCO ghi danh năm 1979. Phần lớn công trình còn thấy là của thành Carthage thời La Mã, như nhà tắm Antoninus; dấu tích thời Punic gồm cảng tròn, khu nhà trên đồi Byrsa và một số nghĩa địa.
Hannibal vượt Alps qua đèo nào?
Chưa xác định được. Các học giả đề xuất nhiều đèo khác nhau dựa trên mô tả của Polybius và Livy. Một nghiên cứu công bố trong thập niên 2010 về lớp đất có dấu vết phân động vật ở một đèo cao được báo chí chú ý, nhưng chưa được chấp nhận rộng rãi như lời giải cuối cùng.
Vì sao Hannibal không tấn công thẳng thành La Mã sau trận Cannae?
Các nguồn cổ đã tranh cãi việc này. Những giải thích thường gặp là ông thiếu công cụ và lực lượng để vây một thành lớn có tường kiên cố, và chiến lược của ông là làm tan rã hệ thống đồng minh của La Mã ở Ý hơn là chiếm thủ đô. Chiến lược ấy chỉ thành công một phần.
Ba cuộc chiến tranh Punic kéo dài bao lâu tổng cộng?
Cuộc thứ nhất khoảng 23 năm, cuộc thứ hai khoảng 17 năm, cuộc thứ ba khoảng 3 năm; từ lúc bắt đầu cuộc thứ nhất năm 264 TCN đến khi Carthage bị phá năm 146 TCN là hơn một thế kỷ, xen giữa là những thập niên hoà bình căng thẳng.
Sau năm 146 TCN, người Carthage có biến mất không?
Thành phố bị phá nhưng văn hoá Punic không biến mất ngay. Các thành khác ở Bắc Phi vẫn dùng tiếng Punic, thờ thần cũ và giữ chức suffete trong nhiều thế hệ dưới thời La Mã, cho tới khi dần hoà vào văn hoá La Mã vùng Bắc Phi.