Tượng Nhân sư lớn ở Giza (Ai Cập) được tạc thẳng vào khối đá vôi gốc của cao nguyên, và phần đông các nhà Ai Cập học xếp nó vào thời pharaoh Khafre thuộc Vương triều thứ 4, tức khoảng giữa thế kỷ 26 TCN. Tượng dài khoảng 73 mét, cao khoảng 20 mét, thân sư tử, đầu người đội khăn nemes của vua. Không có dòng chữ đương thời nào ghi tên người cho tạc, nên niên đại dựa vào bằng chứng khảo cổ quanh tượng, không dựa vào một văn bản.
Hai điều hay bị nói sai: Nhân sư không phải bức tượng xưa nhất thế giới (nhiều tượng nhỏ bằng ngà và đá có tuổi gấp mười lần), và chiếc mũi không bị quân Napoleon bắn mất — tranh vẽ từ trước khi quân Pháp tới Ai Cập năm 1798 đã thấy tượng không còn mũi. Bài dưới đây đi theo trình tự: câu chuyện được kể thế nào, ai kể, bằng chứng thật nói gì, và điều gì vẫn chưa biết.
Câu chuyện “bí ẩn” được kể thế nào
Trên mạng và trong nhiều sách phổ thông, Nhân sư được giới thiệu như một câu đố không lời giải: không ai biết ai xây, tượng có thể già hơn các kim tự tháp hàng nghìn năm, có thể do một nền văn minh đã mất để lại, và chiếc mũi bị phá vì kẻ thù muốn che giấu điều gì đó. Bài cũ từng đăng ở địa chỉ này còn gọi nó là “bức tượng xưa nhất thế giới”.
Các câu chuyện ấy ghép từ ba nguồn khác nhau. Thứ nhất là sự thật có thật: không có văn bản thời Vương triều thứ 4 nhắc tới tượng. Thứ hai là một giả thuyết địa chất xuất hiện đầu những năm 1990, cho rằng vết xói trên tường hào bao quanh tượng là do mưa kéo dài, nên tượng phải có từ thời Ai Cập còn ẩm ướt. Thứ ba là các truyện mang màu huyền bí lan rộng từ thế kỷ 20, gắn Nhân sư với Atlantis hoặc với người ngoài Trái Đất mà không đưa ra hiện vật nào.
Tách ba lớp này ra là bước đầu tiên để đọc đúng. Lớp thứ nhất là khoảng trống có thật trong tư liệu. Lớp thứ hai là tranh luận khoa học có thể kiểm. Lớp thứ ba là giai thoại, nằm ngoài lịch sử.
Bằng chứng nào gắn tượng với pharaoh Khafre
Vị trí trong một quần thể. Tượng nằm ngay cạnh con đường đắp dẫn lên kim tự tháp thứ hai của Giza, công trình được gán cho Khafre, và sát bên đền thung lũng của chính quần thể này. Rìa phía nam của hào đá quanh tượng chạy song song với con đường đắp, cho thấy hai công trình được quy hoạch cùng lúc hoặc tượng được tạc sau khi đường đã có.
Đá của đền Nhân sư lấy từ chính hố tạc tượng. Trước mặt tượng có một ngôi đền xây bằng các khối đá vôi lớn. Khảo sát địa tầng cho thấy các khối này có cùng lớp đá với phần thân tượng, nghĩa là người ta vừa đục quanh khối đá gốc để lộ ra hình sư tử, vừa dùng chính đá đục ra để xây đền. Đền và tượng vì thế thuộc cùng một công trường.
Phong cách điêu khắc. Khuôn mặt, khăn nemes và tỷ lệ đầu được các nhà nghiên cứu so với tượng chân dung của Khafre tìm thấy trong đền thung lũng. Phép so sánh phong cách không đủ làm bằng chứng một mình, nhưng nó khớp với hai bằng chứng địa điểm ở trên.
Những ý kiến khác trong giới chuyên môn. Một số học giả nghiêng về Khufu, cha của Khafre, hoặc Djedefre, người trị vì ngắn giữa hai vua. Tranh luận này diễn ra trong phạm vi Vương triều thứ 4, chênh nhau vài chục năm, không phải hàng nghìn năm. Tên Ai Cập gốc của tượng thời Cổ vương quốc cũng không còn; tên “sphinx” là chữ Hy Lạp, còn thời Tân vương quốc người Ai Cập gọi tượng là một dạng của thần Horus ở chân trời.
Nhân sư có phải tượng xưa nhất thế giới không
Không. Nhân sư Giza là một trong những tượng tạc vào đá tự nhiên lớn và xưa nhất của Ai Cập, nhưng con người đã tạc tượng từ rất lâu trước đó. Bảng dưới đặt nó cạnh vài hiện vật có niên đại được nhiều nghiên cứu xác nhận, ghi ở dạng khoảng vì phương pháp định tuổi luôn có sai số.
| Hiện vật | Nơi tìm thấy | Niên đại ước tính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tượng người đầu sư tử bằng ngà voi ma mút | Hang Hohlenstein-Stadel, miền nam nước Đức | Khoảng 35.000–40.000 năm trước | Một trong những tượng tạc hình tượng tưởng tượng xưa nhất đã biết |
| Các tượng nhỏ hình phụ nữ thời đồ đá cũ | Nhiều nơi ở châu Âu | Khoảng 25.000–35.000 năm trước | Kích thước bằng lòng bàn tay |
| Trụ đá có chạm hình thú | Göbekli Tepe, Thổ Nhĩ Kỳ | Khoảng thiên niên kỷ 10–9 TCN | Chạm nổi trên trụ đá lớn, sớm hơn Nhân sư khoảng sáu nghìn năm |
| Tượng Nhân sư lớn | Giza, Ai Cập | Khoảng giữa thế kỷ 26 TCN | Tượng nguyên khối tạc vào đá gốc, kích thước rất lớn |
Điều làm Nhân sư đặc biệt là quy mô: một khối đá gốc được tạc thành tượng dài cỡ một toà nhà hai mươi tầng nằm ngang, giữ được hình hài suốt hơn bốn nghìn năm. Danh hiệu “xưa nhất” thì không thuộc về nó, và gọi như vậy chỉ làm người đọc mất lòng tin vào những phần đúng của câu chuyện.
Chiếc mũi bị mất vì đâu
Giai thoại phổ biến nhất nói lính pháo binh của Napoleon tập bắn vào mặt tượng. Giai thoại này sai vì một lý do rất dễ kiểm: nhà thám hiểm người Đan Mạch Frederic Louis Norden vẽ tượng vào năm 1737, tranh in năm 1755, và trên đó tượng đã không còn mũi. Quân Pháp chỉ tới Ai Cập năm 1798.
Nguồn viết sớm hơn là nhà sử học Ai Cập al-Maqrizi ở thế kỷ 15. Ông chép rằng vào năm 1378 một người theo phái Sufi tên Muhammad Sa’im al-Dahr đã phá mặt tượng vì phản đối việc dân địa phương dâng lễ vật cho tượng để cầu mùa màng. Đây là ghi chép của một sử gia sống sau sự việc vài chục năm, nên nên xem là nguồn có giá trị nhưng chưa phải nhân chứng.
Dấu vết trên mặt tượng cho thêm manh mối: quanh sống mũi có các vết đục gợi ý người ta đã đóng thanh kim loại hoặc nêm vào để cạy phần mũi ra, tức là phá có chủ đích chứ không phải sứt dần do gió cát. Chừng ấy chưa đủ để chắc chắn ai là người làm, nhưng đủ để loại giai thoại pháo binh. Mảnh râu đá rơi từ cằm tượng thì được tìm thấy trong các đợt dọn cát đầu thế kỷ 19, một phần hiện ở Bảo tàng Anh và một phần ở Cairo; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chiếc râu là phần gắn thêm vào thời sau, không có từ lúc tạc tượng.
Thuyết xói mòn do mưa: hai phía nói gì
Đầu những năm 1990, nhà địa chất người Mỹ Robert Schoch cùng tác giả John Anthony West đưa ra lập luận: tường hào quanh tượng có những rãnh dọc và mặt lượn sóng giống kiểu xói mòn do nước mưa chảy tràn, trong khi Giza từ thời Cổ vương quốc đã là sa mạc khô. Từ đó họ cho rằng tượng phải được tạc sớm hơn nhiều, thậm chí vào thiên niên kỷ 7–5 TCN, khi khí hậu vùng này còn ẩm.
Phía phản biện gồm phần lớn nhà Ai Cập học và một số nhà địa chất khác đưa ra ba điểm. Một là các lớp đá vôi ở Giza có độ cứng rất khác nhau, nên cùng một tác nhân xói mòn vẫn tạo ra bề mặt lượn sóng. Hai là muối kết tinh trong đá khi gặp sương đêm và nước ngầm có thể bào mòn bề mặt nhanh hơn ta tưởng, không cần những trận mưa kéo dài. Ba là chưa ai tìm được một công cụ, một bếp lửa, một ngôi mộ hay một khu dân cư nào chứng minh có xã hội đủ tổ chức để tạc một tượng như vậy ở Giza vào thiên niên kỷ 7 TCN.
Hiện trạng: thuyết xói mòn do mưa là một giả thuyết được đưa ra công khai và được tranh luận, nhưng không được giới nghiên cứu chấp nhận vì thiếu bằng chứng khảo cổ đi kèm. Bạn có thể nhắc tới nó như một ví dụ về cách khoa học thử một ý tưởng lạ; không nên trình bày nó như “sự thật bị che giấu”.
Dòng thời gian của tượng qua các thời
Phần lớn những gì ta biết về Nhân sư đến từ các lần tượng bị cát vùi rồi được dọn ra. Các mốc chính, ghi theo dạng khoảng ở chỗ còn tranh luận:
- Khoảng giữa thế kỷ 26 TCN: tượng và đền Nhân sư được tạc, xây trong quần thể kim tự tháp của Khafre (theo quan điểm phổ biến).
- Khoảng cuối thế kỷ 15 – đầu thế kỷ 14 TCN: pharaoh Thutmose IV cho dọn cát và dựng một tấm bia đá giữa hai chân trước của tượng, kể một giấc mộng gắn với việc ông lên ngôi. Đây là văn bản cổ dài nhất liên quan trực tiếp tới tượng, nhưng viết hơn một nghìn năm sau khi tượng được tạc.
- Thời La Mã: có các đợt tu bổ, ốp đá vào phần thân và chân bị mòn.
- Năm 1378: theo al-Maqrizi, mặt tượng bị phá.
- Năm 1737: Norden vẽ tượng đã mất mũi.
- Năm 1817: đợt dọn cát của Giovanni Battista Caviglia, tìm thấy mảnh râu.
- Những năm 1920–1930: các đợt dọn cát quy mô lớn làm lộ toàn bộ thân tượng như ta thấy hôm nay.
- Cuối thế kỷ 20: các dự án đo vẽ chi tiết từng khối đá và tu bổ phần chân, phần thân bị mòn.
Nhìn vào dòng thời gian, bạn sẽ thấy tượng chưa bao giờ là một vật “đứng yên bí ẩn” suốt bốn nghìn năm: nó bị vùi, được dọn, được sửa, bị phá, rồi lại được sửa. Mỗi lớp can thiệp để lại dấu vết mà các nhà nghiên cứu phải gỡ ra trước khi nói tới bản gốc.
Điều còn chưa biết
Có những câu hỏi về Nhân sư thật sự chưa có lời đáp, và chúng thú vị hơn các truyện huyền bí. Không ai biết người Ai Cập thời Khafre gọi tượng là gì, tượng được dùng trong nghi lễ ra sao, và ngôi đền trước mặt có từng được hoàn thành hay không — một số dấu hiệu cho thấy công trình đền bị bỏ dở. Cũng chưa có sự đồng thuận tuyệt đối về việc khuôn mặt là chân dung Khafre hay của một vị vua khác trong cùng vương triều.
Những câu hỏi về các “căn phòng bí mật” dưới tượng thì đã được kiểm phần nào. Khảo sát địa vật lý cuối thế kỷ 20 ghi nhận vài hốc và đường nứt tự nhiên trong đá gốc, cùng vài đường hầm nông do người đào ở các thời sau. Chưa có khảo sát nào tìm thấy phòng chứa tài liệu hay kho báu như truyện mạng kể.
Nếu muốn tự đánh giá một thông tin mới về Nhân sư, bạn có thể hỏi ba câu: thông tin đến từ một đội khảo cổ có giấy phép làm việc ở Giza hay từ một kênh video; có ảnh hiện vật và vị trí đào cụ thể không; và nó trả lời được vì sao đền Nhân sư dùng cùng loại đá với thân tượng. Một giả thuyết bỏ qua bằng chứng cũ thì chưa đáng tin, dù nghe hấp dẫn đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Nhân sư Giza bao nhiêu tuổi?
Theo quan điểm được đa số nhà Ai Cập học chấp nhận, tượng được tạc khoảng giữa thế kỷ 26 TCN, tức khoảng 4.500 năm trước. Con số chính xác phụ thuộc vào bảng niên đại các vương triều Ai Cập, vốn còn lệch nhau vài chục năm giữa các trường phái.
Tượng Nhân sư được làm bằng gì?
Thân và đầu tượng được tạc từ chính khối đá vôi tự nhiên của cao nguyên Giza, người thợ đục bỏ phần đá xung quanh để lộ hình tượng. Một số phần chân và thân về sau được ốp thêm các khối đá vôi nhỏ trong các đợt tu bổ, nhất là thời La Mã và thế kỷ 20.
Mặt tượng Nhân sư có phải là mặt pharaoh Khafre không?
Đây là cách hiểu phổ biến nhất, dựa trên vị trí tượng trong quần thể của Khafre và so sánh với tượng chân dung của ông. Tuy vậy không có dòng chữ khắc nào xác nhận, và một số học giả gán cho Khufu hoặc Djedefre, cũng thuộc Vương triều thứ 4.
Có thật là Napoleon bắn mất mũi tượng Nhân sư không?
Không. Tranh vẽ của Frederic Louis Norden năm 1737 đã cho thấy tượng mất mũi, trước khi quân Pháp đến Ai Cập hơn sáu mươi năm. Nguồn viết sớm nhất về việc phá mặt tượng là nhà sử học al-Maqrizi ở thế kỷ 15, chép sự việc năm 1378.
Dưới tượng Nhân sư có phòng bí mật không?
Các khảo sát địa vật lý cho thấy có một số hốc, khe nứt tự nhiên và vài đường hầm nông đào ở những thời kỳ sau. Chưa có bằng chứng nào về một phòng chứa tư liệu hay kho báu như các truyện lan truyền trên mạng.
Vì sao thuyết xói mòn do mưa không được chấp nhận rộng rãi?
Vì nó dựa vào một kiểu vết xói có thể giải thích bằng nguyên nhân khác như độ cứng không đều của các lớp đá và muối kết tinh, và vì không có bất kỳ di chỉ, công cụ hay khu cư trú nào ở Giza chứng minh tồn tại một xã hội đủ sức tạc tượng vào thiên niên kỷ 7 TCN.