Trận Bạch Đằng năm 938 là trận thuỷ chiến trên sông Bạch Đằng, ở vùng cửa sông nay giáp ranh giữa Quảng Ninh và Hải Phòng, trong đó Ngô Quyền đánh bại đạo quân thuỷ của nước Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy. Ngô Quyền cho cắm cọc gỗ đầu nhọn ở lòng sông, nhử đối phương vào lúc nước lớn rồi phản công khi nước triều rút, khiến thuyền địch mắc cọc. Hoằng Tháo tử trận, vua Nam Hán phải rút quân.
Chiến thắng này được sử học Việt Nam coi là mốc kết thúc thời Bắc thuộc. Năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa, mở ra thời kỳ độc lập lâu dài. Sông Bạch Đằng về sau còn chứng kiến hai chiến thắng khác vào năm 981 và năm 1288; các bãi cọc gỗ được tìm thấy từ giữa thế kỷ 20 đến nay chủ yếu được xác định thuộc trận năm 1288, còn vị trí chính xác của trận năm 938 vẫn chưa được khảo cổ học khẳng định.
Bối cảnh: từ họ Khúc, Dương Đình Nghệ tới năm 937
Từ năm 905, họ Khúc giành quyền tự chủ ở vùng đất Tĩnh Hải quân dù vẫn mang danh nghĩa chức Tiết độ sứ. Phương Bắc khi đó đang ở thời Ngũ đại Thập quốc, chia thành nhiều nước nhỏ; trong đó nước Nam Hán ở vùng Quảng Đông ngày nay nằm sát biên giới và muốn mở rộng xuống phía nam. Năm 930, Nam Hán đánh chiếm, bắt Khúc Thừa Mỹ.
Năm 931, Dương Đình Nghệ, một hào trưởng ở Ái Châu (vùng Thanh Hoá), tập hợp lực lượng đánh đuổi quân Nam Hán, tự xưng Tiết độ sứ và cai quản đất nước được sáu năm. Năm 937, ông bị nha tướng Kiều Công Tiễn sát hại để đoạt quyền. Hành động này khiến nhiều hào trưởng bất bình.
Ngô Quyền quê ở Đường Lâm (nay thuộc Hà Nội), là con rể và tướng thân tín của Dương Đình Nghệ, khi đó đang trấn giữ Ái Châu. Ông đem quân ra hỏi tội Kiều Công Tiễn. Biết không chống nổi, Kiều Công Tiễn sai người sang cầu cứu Nam Hán. Vua Nam Hán là Lưu Cung (sử Việt thường chép là Lưu Nghiễm) nhân cơ hội cử con là Lưu Hoằng Tháo đem quân thuỷ sang, còn mình đem quân đóng ở vùng biên để tiếp ứng. Trước khi quân Nam Hán tới, Ngô Quyền đã giết được Kiều Công Tiễn, loại bỏ nội ứng.
Diễn biến trận đánh theo chính sử
Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng Ngô Quyền nói với các tướng: Hoằng Tháo là đứa trẻ khờ, đem quân từ xa tới, quân lính mỏi mệt, lại nghe tin Công Tiễn đã chết, không có người làm nội ứng, đã mất vía trước rồi. Ông cho người đem cọc lớn vạt nhọn đầu, bịt sắt, đóng ngầm ở hai bên cửa biển. Khi nước triều lên, cho thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả vờ thua chạy để nhử địch đuổi theo vào trong; đợi nước triều rút, cọc nhô lên, mới quay lại đánh.
Theo ghi chép ấy, thuyền quân Nam Hán vướng cọc, bị đánh bại; Lưu Hoằng Tháo tử trận, quân lính chết quá nửa. Vua Nam Hán nghe tin, phải thu nhặt tàn quân rút về. Sử cũ không ghi rõ ngày tháng cụ thể của trận đánh; các tài liệu phổ thông thường xếp vào cuối năm 938.
Điểm cốt lõi của cách đánh này là hiểu rõ chế độ thuỷ triều ở vùng cửa sông, nơi mực nước chênh lệch lớn giữa lúc nước lên và nước xuống, cùng với địa hình nhiều nhánh sông, bãi bồi. Cách tận dụng thiên nhiên ấy được lặp lại ở các trận Bạch Đằng về sau, cho thấy đây là kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Ba trận Bạch Đằng trong lịch sử
Học sinh hay nhầm ba chiến thắng trên cùng một dòng sông. Bảng dưới phân biệt chúng.
| Năm | Người chỉ huy phía Đại Việt | Đối phương | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| 938 | Ngô Quyền | Quân thuỷ Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy | Lần đầu dùng bãi cọc và thuỷ triều; kết thúc thời Bắc thuộc |
| 981 | Lê Hoàn (vua Lê Đại Hành) | Quân nhà Tống | Thắng lợi ở vùng sông Bạch Đằng và Chi Lăng, giữ vững nền độc lập dưới thời Tiền Lê |
| 1288 | Trần Hưng Đạo dưới triều vua Trần Nhân Tông | Quân thuỷ nhà Nguyên do Ô Mã Nhi chỉ huy | Bãi cọc quy mô lớn; kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba |
Về mặt tư liệu, trận năm 1288 được ghi chép chi tiết nhất, trận năm 938 có ghi chép đủ để hiểu cách đánh, còn trận năm 981 được sử cũ ghi khá vắn tắt và vị trí cụ thể còn được bàn luận.
Bãi cọc Bạch Đằng: khảo cổ học tìm thấy gì
Từ giữa thế kỷ 20, nhiều bãi cọc gỗ cổ đã được phát hiện ở vùng hạ lưu sông Bạch Đằng. Bãi cọc Yên Giang ở thị xã Quảng Yên cũ (Quảng Ninh) được khai quật nhiều lần; về sau có thêm các bãi cọc Đồng Má Ngựa, Đầm Thượng ở Quảng Yên, và bãi cọc Cao Quỳ ở vùng Thuỷ Nguyên (Hải Phòng) được phát hiện và khai quật trong những năm gần đây. Cọc làm bằng gỗ lim, táu và nhiều loại gỗ cứng khác, nhiều cây còn nguyên vỏ, được đóng thành hàng theo bố trí có chủ đích.
Kết quả định tuổi bằng phương pháp carbon phóng xạ và đối chiếu với tư liệu lịch sử cho thấy phần lớn các bãi cọc này có niên đại phù hợp với cuối thế kỷ 13, tức trận Bạch Đằng năm 1288. Cho đến nay, chưa có bãi cọc nào được khẳng định chắc chắn là của trận năm 938. Một số nhà nghiên cứu cho rằng do dòng chảy và bờ sông đã thay đổi nhiều sau hơn một nghìn năm, dấu tích trận 938 có thể nằm sâu dưới lớp phù sa hoặc ở một nhánh sông khác.
Đây là một ví dụ tốt về giới hạn của khảo cổ học: phát hiện bãi cọc ở Bạch Đằng không tự động chứng minh nó thuộc trận nào. Các nhà khảo cổ phải kết hợp niên đại tuyệt đối, đặc điểm kỹ thuật đóng cọc, và tư liệu thư tịch mới có thể đưa ra kết luận, và kết luận ấy luôn để ngỏ cho những phát hiện mới.
Sau chiến thắng: Ngô Quyền xưng vương và loạn mười hai sứ quân
Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa, kinh đô cũ của An Dương Vương. Ông đặt trăm quan, chế định triều nghi, phẩm phục. Việc ông chỉ xưng vương mà không xưng đế, và chọn Cổ Loa làm kinh đô, được các sử gia hiểu như một tuyên bố tiếp nối truyền thống nhà nước cổ của người Việt.
Ngô Quyền mất năm 944, khi mới khoảng bốn mươi bảy tuổi theo sử cũ. Sau khi ông mất, Dương Tam Kha, em vợ ông, cướp ngôi; các con ông là Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn sau đó giành lại quyền. Nhưng chính quyền trung ương ngày càng suy yếu, các hào trưởng địa phương cát cứ, dẫn tới tình trạng mà sử cũ gọi là "loạn mười hai sứ quân".
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp yên các sứ quân, lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Từ đây, các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần nối tiếp nhau xây dựng nhà nước độc lập. Chiến thắng năm 938 vì thế được coi là bước ngoặt, còn việc xây dựng nhà nước ổn định thì cần thêm ba mươi năm nữa.
Vì sao năm 938 được chọn làm mốc kết thúc Bắc thuộc
Câu hỏi này đáng đặt ra vì từ năm 905, họ Khúc đã nắm quyền tự chủ trên thực tế. Các nhà sử học Việt Nam đưa ra mấy lý do để chọn năm 938 thay vì năm 905. Thứ nhất, cho tới năm 938, các nhà cầm quyền người Việt vẫn mang danh nghĩa chức quan do phương Bắc ban, như Tiết độ sứ, tức về hình thức vẫn là một đơn vị hành chính của một triều đại phương Bắc. Sau trận Bạch Đằng, Ngô Quyền xưng vương, đặt triều nghi riêng, chấm dứt hẳn danh nghĩa đó.
Thứ hai, năm 930 nhà Nam Hán đã từng chiếm lại được vùng đất này, cho thấy quyền tự chủ của họ Khúc còn mong manh. Chiến thắng năm 938 là lần đầu một đạo quân phương Bắc bị đánh bại hoàn toàn trên chiến trường, khiến các triều đại phương Bắc sau đó phải tính tới cái giá rất lớn nếu muốn quay lại. Thứ ba, từ năm 939, dù có loạn sứ quân, không còn giai đoạn nào vùng đất này bị đặt lại thành quận huyện của phương Bắc cho tới thời thuộc Minh đầu thế kỷ 15.
Một số nhà nghiên cứu vẫn đề nghị nhìn giai đoạn 905–938 như một thời kỳ chuyển tiếp, trong đó các họ Khúc, Dương và Ngô lần lượt củng cố nền tự chủ. Cách nhìn này không mâu thuẫn với việc coi năm 938 là mốc, mà giúp hiểu rằng độc lập là một quá trình chứ không phải một ngày.
Đánh giá của sử cũ và những hiểu lầm hay gặp
Sử cũ đánh giá ra sao? Sử thần Lê Văn Hưu thời Trần và Ngô Sĩ Liên thời Lê đều đánh giá rất cao Ngô Quyền. Ngô Sĩ Liên đặt ông ở đầu phần Bản kỷ, coi là người mở đầu thời kỳ chính thống của các triều đại tự chủ. Sử gia Ngô Thì Sĩ thế kỷ 18 cũng nhấn mạnh công lao "nối lại quốc thống".
"Ngô Quyền xưng hoàng đế." Không đúng. Ông chỉ xưng vương. Người đầu tiên sau thời Bắc thuộc xưng hoàng đế là Đinh Bộ Lĩnh năm 968; trước đó, Lý Bí đã xưng đế năm 544.
"Chiến thắng năm 938 lập tức chấm dứt mọi nguy cơ từ phương Bắc." Nguy cơ vẫn còn: năm 981 nhà Tống đem quân sang và bị Lê Hoàn đánh bại. Năm 938 chấm dứt sự cai trị trực tiếp, còn việc giữ độc lập là công việc của nhiều thế hệ sau.
"Các cọc đang trưng bày ở bảo tàng là cọc của Ngô Quyền." Phần lớn cọc đã khai quật và trưng bày được xác định có niên đại cuối thế kỷ 13, tức thuộc trận năm 1288. Nhãn thông tin ở bảo tàng thường ghi rõ điều này.
Câu hỏi thường gặp
Sông Bạch Đằng ngày nay ở đâu?
Sông Bạch Đằng là một phân lưu ở hạ lưu hệ thống sông Thái Bình, chảy ra biển ở vùng giáp ranh giữa tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Khu di tích chiến thắng Bạch Đằng ở vùng Quảng Yên cũ có đền thờ, bãi cọc và các hạng mục tưởng niệm.
Lăng Ngô Quyền nằm ở đâu?
Lăng Ngô Quyền ở làng Đường Lâm, nay thuộc Hà Nội, quê hương của ông. Đường Lâm được gọi là "đất hai vua" vì là quê của cả Phùng Hưng và Ngô Quyền. Làng cổ Đường Lâm ngày nay là di tích quốc gia với nhiều ngôi nhà đá ong cổ.
Vì sao Ngô Quyền chọn đóng đô ở Cổ Loa?
Sử cũ không ghi lý do cụ thể. Các nhà nghiên cứu thường giải thích Cổ Loa có vị trí thuận lợi ở đồng bằng Bắc Bộ, có thành luỹ sẵn và mang ý nghĩa biểu tượng là kinh đô của nước Âu Lạc, giúp khẳng định sự nối tiếp với thời dựng nước.
Quân Nam Hán có bao nhiêu người?
Sử cũ không đưa ra con số đáng tin cậy về quân số hai bên trong trận năm 938. Các con số thỉnh thoảng xuất hiện trên mạng không có nguồn gốc rõ ràng, nên khi viết bài hoặc dạy học tốt nhất là không nêu số cụ thể.
Tại sao lại dùng cọc gỗ mà không dùng vật liệu khác?
Gỗ cứng như lim, táu có sẵn trong vùng, đủ chắc để chịu tác động của thuyền, lại có thể vạt nhọn và đóng sâu xuống lòng sông bùn. Khi ngập nước lâu ngày, một số loại gỗ còn bền hơn, đó là lý do nhiều cây cọc của trận năm 1288 vẫn còn tới ngày nay.