Cái chết Đen 1347–1351: dịch hạch lan ra sao, bao nhiêu người chết và để lại gì

Cái chết Đen là đại dịch hạch quét qua Tây Á, Bắc Phi và châu Âu giữa thế kỷ 14, lan khắp châu Âu trong khoảng 1347–1351. Tác nhân là vi khuẩn Yersinia pestis, điều đã được xác nhận bằng ADN cổ lấy từ răng của người chết trong các hố chôn tập thể. Các ước tính phổ biến cho rằng khoảng một phần ba tới một nửa dân số châu Âu đã chết, có nhà nghiên cứu đưa ra mức cao hơn.

Đại dịch không chỉ là thảm hoạ nhân khẩu học. Nó làm thay đổi thị trường lao động, quan hệ giữa lãnh chúa và nông dân, sinh ra những biện pháp y tế công cộng như cách ly, và để lại dấu vết trong văn học, nghệ thuật. Bài này trình bày điều các nhà khoa học và sử gia biết chắc, điều còn tranh luận, và những chi tiết quen thuộc nhưng thực ra không thuộc về thời Cái chết Đen.

Tác nhân: từ giả thuyết tới bằng chứng ADN

Cho tới cuối thế kỷ 20, việc Cái chết Đen là dịch hạch chỉ dựa trên mô tả triệu chứng trong các nguồn đương thời: hạch sưng to ở bẹn, nách, cổ, sốt cao, chết nhanh. Một số nhà nghiên cứu từng nghi ngờ, cho rằng tốc độ lan và mùa dịch không khớp với dịch hạch hiện đại, và đề xuất các tác nhân khác như virus gây sốt xuất huyết.

Tranh luận được giải quyết phần lớn nhờ ADN cổ. Các nhóm nghiên cứu lấy mẫu từ răng của người chết trong những nghĩa trang dịch hạch có niên đại rõ, như nghĩa trang East Smithfield ở London lập năm 1348–1349, và tìm thấy ADN của Yersinia pestis. Năm 2011, bộ gen của chủng gây Cái chết Đen được công bố. Các nghiên cứu sau tìm thấy vi khuẩn này ở nhiều địa điểm khắp châu Âu.

Dịch hạch có ba thể chính. Thể hạch lây qua vết cắn của bọ chét mang vi khuẩn; thể nhiễm khuẩn huyết khi vi khuẩn vào máu; thể phổi lây trực tiếp từ người sang người qua giọt bắn và gây chết rất nhanh. Vai trò của từng con đường lây trong dịch thế kỷ 14 vẫn được thảo luận: chuột đen và bọ chét chuột là cách giải thích cổ điển, nhưng một số mô hình gần đây cho rằng bọ chét người và chấy có thể giải thích tốc độ lan tốt hơn ở một số vùng. Đây là câu hỏi còn mở.

Dịch lan đi thế nào: dòng thời gian

Đường đi của dịch được ghép từ biên niên, thư từ và hồ sơ hành chính của nhiều nơi.

• Thập niên 1330: một nghiên cứu ADN công bố năm 2022, trên hài cốt từ hai nghĩa trang gần hồ Issyk-Kul ở Kyrgyzstan ngày nay, có bia mộ ghi năm 1338–1339 nhắc tới một trận dịch, cho thấy chủng vi khuẩn ở đây gần với tổ tiên của chủng Cái chết Đen. Đây là ứng viên mạnh cho nguồn gốc Trung Á.
• 1346: dịch đến vùng hạ lưu sông Volga và bờ biển Đen. Thành Caffa ở Crimea, nơi có thương điếm Genoa, đang bị quân Kim Trướng vây.
• Cuối 1347: tàu buôn mang dịch tới Constantinople, Alexandria, rồi Messina ở Sicily và Marseille.
• 1348: lan khắp Ý, Pháp, Tây Ban Nha; tới miền nam nước Anh vào mùa hè. Cairo, Damascus và nhiều thành phố Trung Đông chịu thiệt hại lớn cùng thời gian.
• 1349: lan sang Đức, vùng Scandinavia, Ireland, Scotland.
• 1350–1351: tới các vùng phía đông như Ba Lan và các công quốc Rus.
• Sau 1351: dịch quay lại theo từng đợt trong hơn ba thế kỷ; các đợt nổi tiếng gồm London năm 1665 và Marseille năm 1720.

Có một câu chuyện nổi tiếng rằng quân vây Caffa đã ném xác người chết vì dịch vào thành, và thương nhân Genoa mang dịch về Ý. Câu chuyện đến từ Gabriele de' Mussi, một luật sư ở Piacenza nhiều khả năng không có mặt tại Caffa. Dịch có lẽ theo nhiều tuyến thương mại cùng lúc, không phụ thuộc vào một sự kiện duy nhất.

Bao nhiêu người chết: các ước tính và vì sao chúng lệch nhau

Châu Âu thế kỷ 14 không có điều tra dân số. Các con số được ước tính từ sổ thuế, hồ sơ trang viên ghi việc chuyển giao đất khi người thuê chết, danh sách giáo sĩ được bổ nhiệm thay người chết, và biên niên các thành phố. Mỗi loại nguồn chỉ cho thấy một nhóm người, và tỉ lệ tử vong khác nhau nhiều giữa các vùng: có làng gần như bị xoá sổ, có vùng thiệt hại ít hơn.

Ước tính phổ biến trong sách tổng hợp là khoảng một phần ba tới một nửa dân số châu Âu chết trong các năm 1347–1351. Sử gia nhân khẩu học Ole Benedictow đưa ra mức cao hơn, khoảng sáu mươi phần trăm, dựa trên phân tích hồ sơ địa phương; mức này được một số người ủng hộ và bị một số khác cho là quá cao. Với Trung Đông và Bắc Phi, nguồn ít hơn nên ước tính càng kém chắc chắn.

Những người sống trong dịch để lại các chứng từ trực tiếp. Sử gia Ibn Khaldun mất cả cha lẫn mẹ trong trận dịch ở Tunis. Nhà văn Ibn al-Wardi viết một bản tường thuật về dịch ở Aleppo trước khi chính ông qua đời vì bệnh năm 1349. Ở Florence, Giovanni Boccaccio mở đầu tập truyện Decameron bằng mô tả thành phố mùa dịch năm 1348, rồi để mười người trẻ trốn về vùng quê kể chuyện cho nhau nghe.

Xã hội phản ứng thế nào

Giải thích theo hiểu biết thời đó. Khoa y Đại học Paris năm 1348 giải thích dịch bằng một sự giao hội của các hành tinh làm không khí bị nhiễm độc. Thuyết "khí độc" là cách hiểu phổ biến, dẫn tới việc đốt cây thơm, đóng cửa sổ, tránh gió từ phía nam.

Cách ly. Năm 1377, thành Ragusa, nay là Dubrovnik ở Croatia, quy định người và tàu đến từ vùng có dịch phải ở riêng ba mươi ngày trước khi vào thành; về sau thời hạn được nâng lên bốn mươi ngày. Từ tiếng Ý chỉ con số bốn mươi là nguồn gốc của từ "quarantine" trong nhiều ngôn ngữ. Venice lập trạm cách ly trên một hòn đảo vào năm 1423.

Tìm người để đổ lỗi. Ở nhiều nơi tại châu Âu, các cộng đồng Do Thái bị vu cáo đầu độc giếng nước và bị tấn công. Giáo hoàng Clement VI ra sắc lệnh năm 1348 bác bỏ lời vu cáo, chỉ ra rằng người Do Thái cũng chết vì dịch, nhưng không ngăn được bạo lực ở nhiều thành phố.

Phong trào sám hối. Những đoàn người tự hành xác đi từ thành này sang thành khác để chuộc tội, phổ biến nhất năm 1349 ở vùng Đức và các nước thấp. Giáo hội Rome sau đó lên án phong trào này.

Đại dịch ở Trung Đông và Bắc Phi

Sách phổ thông thường kể Cái chết Đen như câu chuyện của riêng châu Âu, nhưng Ai Cập, Syria, Iraq và Bắc Phi chịu đại dịch cùng lúc và nặng nề không kém. Cairo, khi đó có lẽ là thành phố lớn nhất vùng Địa Trung Hải, mất một phần rất lớn dân số trong các năm 1348–1349 theo các biên niên của triều Mamluk. Nhà du hành Ibn Battuta, trên đường trở về từ phương Đông, ghi lại cảnh dịch ở Damascus năm 1348, khi dân chúng thuộc nhiều đức tin cùng nhau đi cầu nguyện.

Cách các học giả Hồi giáo giải thích dịch bệnh cũng có tranh luận. Một số coi dịch là ý trời và khuyên không nên chạy trốn khỏi vùng có dịch; một số thầy thuốc như Ibn al-Khatib ở Granada lại lập luận dựa trên quan sát rằng bệnh lây qua tiếp xúc, những người cách biệt thì thoát được. Đây là một trong những lập luận sớm về sự lây nhiễm, dù chưa có khái niệm vi khuẩn.

Ở Ai Cập, dịch tái phát nhiều lần trong thế kỷ 14–15 làm suy giảm lâu dài dân số nông thôn và hệ thống thuỷ lợi dọc sông Nile, vốn cần nhiều lao động bảo trì. Sử gia Michael Dols, trong nghiên cứu năm 1977 về đại dịch ở Trung Đông, cho rằng khác với Tây Âu, vùng này khó phục hồi hơn vì cơ cấu đất đai và chính trị không cho nông dân hưởng lợi từ tình trạng thiếu lao động. Nhận định này được nhiều người dẫn lại nhưng vẫn là chủ đề nghiên cứu.

Hậu quả lâu dài

Các sử gia tranh luận về mức độ, nhưng đồng ý rằng đại dịch để lại những thay đổi kéo dài.

Một số sử gia cho rằng tình trạng thiếu lao động đã thúc đẩy đầu tư vào công cụ tiết kiệm sức người và góp phần vào sự khác biệt kinh tế giữa Tây Âu và Đông Âu về sau. Đây là giả thuyết có ảnh hưởng nhưng còn tranh luận.

Chi tiết quen thuộc nhưng không thuộc về Cái chết Đen

Nhiều hình ảnh gắn với dịch hạch thực ra đến từ thời khác.

Nhầm lẫn mặt nạ mỏ chim là ví dụ điển hình: một hình ảnh có thật trong lịch sử dịch bệnh, nhưng bị gắn sai thế kỷ đến mức nhiều người tin đó là biểu tượng của năm 1348.

Câu hỏi thường gặp

Dịch hạch ngày nay còn không?

Còn. Vi khuẩn Yersinia pestis vẫn tồn tại trong một số quần thể động vật gặm nhấm hoang dã ở nhiều châu lục, và mỗi năm vẫn có ca bệnh ở người. Khác với thế kỷ 14, dịch hạch hiện nay chữa được bằng kháng sinh nếu phát hiện sớm; việc chẩn đoán và điều trị thuộc về cơ sở y tế.

Vì sao dịch lan nhanh như vậy ở châu Âu?

Các yếu tố thường được nêu gồm mạng lưới thương mại đường biển dày đặc, thành phố đông đúc, vệ sinh kém, dân số đã chịu nạn đói đầu thế kỷ 14, và việc có thể có nhiều đường lây cùng lúc. Tầm quan trọng của từng yếu tố vẫn được nghiên cứu.

Đại dịch Justinian có liên quan gì tới Cái chết Đen?

Đại dịch bùng phát năm 541 dưới thời hoàng đế Justinian cũng do Yersinia pestis gây ra, được xác nhận bằng ADN cổ, nhưng do một nhánh vi khuẩn khác. Giới nghiên cứu thường gọi đó là đại dịch hạch thứ nhất, Cái chết Đen là đại dịch thứ hai, và dịch bắt đầu ở Trung Hoa cuối thế kỷ 19 là đại dịch thứ ba.

Cái chết Đen có ảnh hưởng tới châu Á không?

Có khả năng, nhưng nguồn về Trung Hoa và các vùng phía đông khó diễn giải hơn. Có ghi chép về dịch bệnh lớn ở Trung Hoa thập niên 1330–1350, song chưa chắc đó có phải dịch hạch hay không. Các nghiên cứu ADN mới đang giúp làm rõ câu hỏi này.

Cách ly 40 ngày bắt nguồn từ đâu?

Từ các quy định của Ragusa năm 1377, ban đầu là ba mươi ngày, sau đó được nâng lên bốn mươi. Con số bốn mươi có thể liên quan tới ý nghĩa biểu tượng của nó trong văn hoá đương thời. Từ "quarantine" xuất phát từ tiếng Ý chỉ khoảng bốn mươi ngày.

Nên đọc nguồn nào để hiểu Cái chết Đen?

Phần mở đầu Decameron của Boccaccio là chứng từ văn học dễ đọc. Các tuyển tập nguồn đã dịch, như tập do Rosemary Horrox biên soạn, gom thư từ và biên niên từ nhiều nơi. Về khoa học, nên đọc các bài tổng quan về ADN cổ đăng trên tạp chí chuyên ngành.